Sổ da đáng biếu khi bìa là da thật có đường may chắc, gáy mở phẳng, và giấy bên trong viết được bằng loại bút người nhận hay dùng. Nhiều cuốn sổ bìa đẹp nhưng giấy mỏng, viết bút máy thấm sang trang sau, hoặc gáy dán keo mở vài lần là bung. Người nhận cầm cuốn sổ, cảm nhận đầu tiên là bìa, nhưng thứ quyết định họ có dùng hay không lại là giấy.
Bài này đi qua bốn chỗ cần nhìn khi chọn sổ da: lớp da của bìa, cách đóng gáy, giấy bên trong, và chữ dập lên bìa. Cuối bài có danh sách kiểm, cách cất sổ tới ngày trao và vài câu ghi thiệp. Sổ da trải từ tầng phổ thông (bìa da công nghiệp, ruột dán keo) tới tầng cao (da bò thuộc thực vật, may tay, ruột khâu chỉ).
Bìa da thật và da công nghiệp: nhìn, sờ, ngửi
Nhìn mép cắt. Lật cạnh bìa ra soi. Da thật cắt ra có lớp sợi xơ hơi bông, thường được đánh sáp hoặc sơn mép. Da công nghiệp có lớp vải lưới hoặc lớp nền đồng màu bên dưới mặt phủ, nhìn rõ hai tầng.
Nhìn vân mặt da. Da thật có lỗ chân lông và vân không lặp lại đều tăm tắp. Da công nghiệp ép vân thường lặp lại một mẫu, soi kỹ sẽ thấy cùng một nếp nhăn xuất hiện vài lần trên một tấm bìa.
Ấn ngón tay. Ấn vào bìa da thật, mặt da nhăn nhẹ thành vệt quanh ngón tay rồi giãn lại. Da công nghiệp lõm xuống thành vết tròn, ít nếp nhăn.
Ngửi. Da thật có mùi da, mùi sáp, không gắt. Mùi nhựa, mùi hoá chất nồng thường là da công nghiệp hoặc keo chưa bay hết.
Đừng thử bằng lửa ở cửa hàng. Mẹo hơ lửa chỉ dùng cho mẩu da vụn ở nhà. Đốt góc bìa sổ đi biếu là làm hỏng hàng, mà cũng không phải nơi bán nào chịu cho thử.
Da công nghiệp không phải là đồ kém. Nếu người nhận ăn chay trường, không dùng đồ da động vật, hoặc sổ chỉ dùng trong một năm rồi bỏ, bìa da công nghiệp tốt lại hợp hơn. Điều cần tránh là trả giá da thật cho một cuốn bìa da công nghiệp.
Ba cách đóng gáy và độ bền của từng cách
Gáy sổ quyết định cuốn sổ có mở phẳng ra bàn để viết hay không, và có rụng trang sau vài tháng hay không. Cách nhận biết là mở sổ ra giữa và nhìn vào khe gáy.
| Cách đóng | Nhìn ở khe gáy | Mở phẳng | Độ bền |
|---|---|---|---|
| Dán keo | Không thấy chỉ, chỉ thấy lớp keo | Kém, phải đè tay mới viết sát gáy được | Thấp, mở nhiều dễ bung từng tập giấy |
| Khâu chỉ theo tập | Thấy sợi chỉ chạy giữa mỗi tập giấy | Tốt, đặt sổ xuống là nằm phẳng | Cao, dùng hết sổ vẫn giữ trang |
| Còng hoặc khuy thay ruột | Thấy vòng kim loại hoặc dây thun giữ ruột | Tốt với còng, trung bình với dây thun | Bìa dùng nhiều năm, ruột thay khi hết |
| Bìa rời bọc ngoài sổ ruột | Ruột là cuốn sổ riêng nhét vào túi bìa | Tuỳ cuốn ruột | Bìa bền, ruột mua thêm theo cỡ chuẩn |
Với người viết nhiều, sổ thay ruột hoặc bìa rời đáng tiền hơn: bìa da càng dùng càng lên màu đẹp, còn ruột hết thì thay. Khi mua, hỏi rõ cỡ ruột có phải cỡ phổ biến không. Ruột cỡ riêng chỉ nơi bán đó có, hết hàng là bìa thành vô dụng.
Giấy bên trong: thử bằng chính cây bút người nhận dùng
Giấy là chỗ người mua hay bỏ qua nhất. Thông số thường ghi định lượng giấy theo gam trên mét vuông. Giấy dưới tám mươi gam viết bút bi ổn nhưng bút máy, bút lông bi dễ thấm và hiện bóng chữ sang trang sau. Từ khoảng tám mươi đến một trăm gam là vùng an toàn cho phần lớn loại bút; dày hơn nữa thì sổ nặng và ít trang.
Nếu được, xin nơi bán cho viết thử lên trang cuối hoặc trên tờ giấy mẫu cùng loại. Viết một dòng bằng bút lông bi hoặc bút máy, chờ năm giây rồi lấy ngón tay quẹt nhẹ: giấy tốt không lem. Lật mặt sau xem chữ có thấm qua không. Giấy màu ngà đỡ chói mắt hơn giấy trắng tinh, hợp người lớn tuổi viết dưới đèn.
Kẻ dòng, kẻ ô, chấm hay trơn cũng nên chọn theo người dùng. Người ghi biên bản, ghi việc trong ngày hợp kẻ dòng. Người hay vẽ sơ đồ, lập kế hoạch hợp giấy chấm. Giấy trơn đẹp khi ảnh chụp nhưng nhiều người cầm lên lại thấy khó viết thẳng hàng. Nếu không chắc, chọn giấy chấm mờ: viết chữ thì như kẻ dòng, vẽ thì như trơn.
Dập chữ lên bìa: những điều nên hỏi trước
Dập tên lên bìa da làm cuốn sổ thành món của riêng một người. Dập nóng, dập lạnh hay khắc laser cho màu và độ sâu khác nhau trên từng loại da, nên hỏi kỹ trước khi đặt.
- Dập chìm không màu nhìn kín đáo, hợp da màu nâu, da bò, càng dùng càng rõ nét. Trên da mềm quá thì chữ nông.
- Dập nhũ vàng hoặc bạc nổi bật, nhưng nhũ có thể bong ở góc chữ sau một hai năm cầm nắm, nhất là ở mép bìa.
- Khắc laser sắc nét, nhưng làm cháy mặt da thành màu sẫm và có mùi khét nhẹ trong vài ngày đầu.
- Chữ dập nên ngắn: tên viết tắt, tên riêng, hoặc một năm. Đặt ở góc dưới bên phải bìa trước hoặc giữa bìa sau là cân đối nhất.
- Xin bản xem trước chữ, kiểm chính tả và dấu tiếng Việt; nhiều máy dập thiếu khuôn chữ có dấu và tự bỏ dấu.
- Sổ đã dập chữ thường không được đổi trả, nên kiểm gáy, giấy, bìa xong xuôi mới đưa đi dập.
Nếu biếu một nhóm người cùng lúc, như các bác trong ban liên lạc hay đồng nghiệp cùng phòng, dập tên từng người làm quà thân hơn hẳn so với dập chung một dòng chữ cho tất cả.
Ví dụ giả định: chị Hạnh đặt mười hai cuốn sổ dập tên cho các cô chú trong hội đồng hương. Chị gửi danh sách tên đánh máy sẵn, có dấu, xin nơi dập gửi ảnh từng cuốn trước khi giao, và phát hiện hai tên bị mất dấu hỏi. Sửa trước khi giao chỉ mất một buổi; phát hiện lúc trao thì không còn cách nào sửa. Thời gian dập cho số lượng lớn thường vài ngày, nên đặt sớm trước dịp biếu ít nhất một tuần.
Sổ da theo tầng: tiền nằm ở đâu
Hai cuốn sổ nhìn qua ảnh giống nhau có thể cách nhau vài tầng giá. Bảng dưới chỉ ra những yếu tố thật sự làm giá khác nhau, để bạn biết mình đang trả tiền cho cái gì.
| Yếu tố | Tầng phổ thông | Tầng khá | Tầng cao |
|---|---|---|---|
| Bìa | Da công nghiệp hoặc da lộn ghép, phủ màu dày | Da bò thật thuộc công nghiệp, mặt da đều | Da bò nguyên tấm thuộc thực vật, lên màu theo thời gian |
| Đường may | May máy chỉ mảnh, có khi chỉ dán viền | May máy chỉ sáp, mũi đều | May tay mũi yên ngựa, đứt một mũi không bung cả đường |
| Gáy | Dán keo | Khâu chỉ hoặc còng | Khâu chỉ theo tập, hoặc bìa rời dùng nhiều năm |
| Giấy | Mỏng, trắng, viết bút bi ổn | Dày vừa, màu ngà, viết bút lông bi ổn | Dày, chịu bút máy, có dây đánh dấu trang và túi sau |
| Hoàn thiện mép | Mép để trơn, xơ sau vài tháng | Mép sơn | Mép đánh sáp, mài nhẵn nhiều lớp |
Nếu ngân sách ở tầng khá, ưu tiên theo thứ tự: giấy tốt trước, gáy khâu chỉ sau, rồi mới đến da. Một cuốn bìa da vừa phải mà giấy tốt được dùng hết, còn một cuốn da đẹp mà giấy thấm thì chỉ để ngắm.
Hợp người nhận nào, và lúc nào sổ da không phải là quà hay
Sổ da hợp người viết tay thật: người đi họp nhiều và ghi chép, người làm nghề cần ghi số liệu ngoài hiện trường, người lớn tuổi có thói quen ghi chi tiêu, ghi lịch khám, ghi chuyện trong nhà. Với người đã nghỉ hưu, một cuốn sổ da dày, giấy ngà, kẻ dòng to là thứ được dùng hằng ngày hơn nhiều món trưng bày.
Ngược lại, người làm việc hoàn toàn trên điện thoại và máy tính thường cất sổ da lên kệ. Nếu không chắc, nhìn bàn làm việc của họ: có cuốn sổ nào đang dùng dở không, có cây bút nào kẹp sẵn không. Thấy có thì sổ da là quà hợp; không thấy thì cân nhắc món khác trong nhóm đồ dùng.
Một trường hợp hay gặp: biếu sổ da kèm bút. Bộ đôi này đẹp, nhưng nên chọn bút mà giấy sổ chịu được. Sổ giấy mỏng mà kèm bút máy là tự làm hỏng món quà ngay trang đầu. Nếu kèm bút máy, chọn giấy từ chín mươi gam trở lên và viết thử trước.
Cất sổ tới ngày trao và câu ghi thiệp
Da thật sợ ẩm và nắng. Mua sớm thì giữ sổ trong túi vải hoặc giấy, đừng bọc kín trong túi nilon vì hơi ẩm đọng lại làm mốc da, nhất là mùa nồm. Không để sổ trên kính xe ô tô hay gần cửa sổ nắng chiếu, da sẽ bạc màu loang một mảng. Nếu sổ có mùi keo mới, mở hộp để nơi thoáng một hai ngày trước khi gói.
Câu thiệp viết lên trang đầu cuốn sổ là một cách trao rất riêng, nhưng chỉ làm khi chữ bạn đủ đẹp và chắc chắn người nhận thích. Không thì viết thiệp rời kẹp vào trang đầu. Vài câu mẫu: "Gửi chú cuốn sổ để chú ghi tiếp những chuyến đi. Cháu mong mỗi trang đều có một chuyện vui." Hoặc biếu đồng nghiệp lâu năm sắp chuyển nơi làm: "Mấy năm qua anh ghi việc cho cả phòng. Cuốn này để anh ghi việc của riêng mình ở chỗ mới."
Biếu mẹ hoặc mẹ chồng hay ghi chép chuyện nhà: "Mẹ ghi sổ chợ, sổ họ, sổ lịch giỗ cho cả nhà bao nhiêu năm. Cuốn này con mong mẹ ghi những gì mẹ thích." Trao sổ, nhớ để kèm phiếu bảo hành nếu bìa da có bảo hành đường may.
Câu hỏi thường gặp
Sổ da thật có cần bôi dưỡng da không?
Có thể, nhưng không cần thường xuyên. Vài tháng một lần, lau bìa bằng khăn mềm khô, nếu da khô ráp thì thoa một lớp rất mỏng sáp hoặc kem dưỡng da không màu. Thử trước ở mặt trong bìa vì một số loại kem làm da sẫm màu.
Sổ da bị mốc thì làm sao?
Lau mốc bằng khăn mềm hơi ẩm, để khô trong bóng râm thoáng gió, không phơi nắng gắt và không sấy nóng. Mốc ăn sâu vào da hoặc vào giấy thì khó cứu, nên khâu cất giữ trong mùa nồm quan trọng hơn khâu chữa.
Nên chọn sổ cỡ nào làm quà?
Cỡ gần bằng một tờ giấy in gập đôi là cỡ phổ biến, vừa bàn họp, vừa cặp. Cỡ nhỏ hơn bỏ túi áo khoác tiện mang theo. Người lớn tuổi viết chữ to nên chọn cỡ lớn, kẻ dòng thưa.
Sổ da thay ruột mua ruột ở đâu?
Tuỳ cỡ ruột. Ruột cỡ phổ biến bán ở cửa hàng văn phòng phẩm lớn và trên mạng. Ruột cỡ riêng chỉ hãng đó bán, nên hỏi trước khi mua và có thể mua kèm một ruột dự phòng làm quà luôn.
Biếu sổ da kèm bút máy có hợp không?
Hợp nếu giấy sổ đủ dày, khoảng chín mươi gam trở lên, và người nhận đã quen bút máy. Viết thử bút trên giấy sổ trước khi gói để chắc không lem, không thấm sang trang sau.
Làm sao biết sổ là hàng trưng bày cũ?
Soi mép bìa có vết tay bóng, góc bìa có vết cong hoặc xước, giấy trang đầu ngả màu hơn trang giữa. Hỏi nơi bán lấy cuốn còn trong hộp kín hoặc còn bọc giấy, và kiểm ngày nhập trên phiếu nếu có.