Một bức tượng đồng để bàn đáng biếu khi nó thật sự là đồng đúc, cầm lên thấy nặng tay so với kích thước, đáy được xử lý gọn, và có đế, hộp đủ chắc để người nhận đặt ngay lên bàn mà không phải sửa gì. Phần lớn hàng kém trên thị trường không nằm ở dáng tượng mà ở chất liệu: hợp kim kẽm mạ màu đồng, nhựa phủ bột đồng, hay tượng đồng mỏng thành có đổ thạch cao bên trong cho đầm tay.
Bài này đi theo đúng thứ tự bạn sẽ gặp ngoài quầy: chọn dáng nào cho hợp người nhận, phân biệt bốn loại chất liệu hay bị bán chung một tên "tượng đồng", kiểm hàng trong năm phút, chọn cỡ theo chỗ đặt, rồi đế, hộp, bảo quản và câu ghi thiệp. Ý nghĩa dân gian của từng dáng tượng chỉ nêu để bạn tham khảo khi nói chuyện, không phải lý do để chọn hay bỏ.
Dáng tượng nào hay được chọn làm quà, và nói về nó thế nào cho đúng mực
Những dáng tượng đồng để bàn bán chạy nhất làm quà là ngựa phi, trâu nằm, thuyền buồm, cây tùng có hạc, cá chép, ông già câu cá và tượng chân dung danh nhân dạng bán thân. Mỗi dáng gắn với một lối nói quen thuộc trong dân gian: ngựa là đi nhanh, đi xa; trâu là cần mẫn, bền bỉ; thuyền buồm là thuận gió. Đó là cách người ta vẫn nói với nhau, có tính chất văn hoá, và bạn chỉ nên dùng ở mức một câu chúc, không nên giảng giải rằng bức tượng sẽ mang lại điều gì.
Cách chọn chắc hơn là nhìn vào người nhận. Một người thích cưỡi ngựa, mê đua thuyền, lớn lên ở vùng quê có trâu cày, hay làm nghề liên quan tới biển, sẽ nhận ra ngay vì sao bạn chọn dáng ấy. Một bác đã nghỉ hưu, thích câu cá ở hồ gần nhà, nhận tượng ông già câu cá sẽ vui hơn nhận một con ngựa phi mà bác không có liên hệ gì.
Có vài dáng nên cân nhắc kỹ. Tượng linh vật có miệng há, nanh vuốt dữ, hoặc tượng mang hình tôn giáo, không nên biếu khi bạn chưa biết người nhận theo đạo nào và họ có muốn trưng thứ ấy trong nhà không. Tượng chân dung người thật chỉ hợp khi người nhận thật sự ngưỡng mộ nhân vật đó. Còn tượng phụ nữ khoả thân kiểu châu Âu, dù đẹp về mỹ thuật, gần như luôn là lựa chọn rủi ro cho quà biếu gia đình.
Bốn loại chất liệu cùng bị gọi là "tượng đồng"
Khi người bán nói "tượng đồng", hàng trong tay bạn có thể thuộc một trong bốn nhóm dưới đây. Giá chênh nhau nhiều lần giữa nhóm đầu và nhóm cuối, nên biết cách nhận là việc đầu tiên.
| Loại | Nhận biết khi cầm | Tầng giá | Hợp làm quà biếu khi |
|---|---|---|---|
| Đồng đúc đặc hoặc đúc thành dày (đồng đỏ, đồng thau) | Nặng rõ so với cỡ; gõ nhẹ bằng móng tay nghe tiếng ngân dài; vết xước nhỏ dưới đáy lộ màu vàng hoặc hồng của kim loại | Cao | Biếu người lớn tuổi, đối tác lâu năm, món để giữ lâu |
| Đồng đúc thành mỏng, rỗng ruột | Nhẹ hơn mong đợi; đáy có lỗ hoặc tấm bịt; gõ nghe tiếng đanh, ngắn | Khá | Tượng cỡ lớn, cần vừa túi tiền mà vẫn là đồng thật |
| Hợp kim kẽm hoặc nhôm mạ màu đồng | Nặng vừa; chỗ cạnh sắc, mép đế bị mòn lộ màu xám bạc; nam châm không hút nhưng màu mạ đều quá, bóng như nhựa | Phổ thông | Quà tặng số lượng nhiều, nói rõ là hợp kim |
| Nhựa hoặc composite phủ bột đồng | Nhẹ hẳn; chạm vào thấy ấm tay, không lạnh như kim loại; gõ nghe tiếng bục | Phổ thông | Đồ trang trí, không nên gọi là tượng đồng khi biếu |
Có một kiểu gian lận nữa: tượng đồng mỏng được đổ thạch cao hoặc xi măng vào ruột để cầm cho nặng. Lật đáy lên, nếu thấy một mặt phẳng màu trắng hoặc xám bị sơn phủ lại, hãy hỏi thẳng người bán. Hàng tử tế sẽ nói rõ là "đồng đúc, ruột rỗng" hoặc "đồng đúc đặc", không lảng sang chuyện dáng đẹp.
Danh sách kiểm trong năm phút tại quầy
Mang theo một cục nam châm nhỏ (loại dán tủ lạnh cũng được) và dùng điện thoại chụp đáy tượng. Trình tự sau làm được ngay ở quầy, không cần dụng cụ chuyên môn:
- Cân tay so sánh: nhờ người bán lấy hai tượng cùng cỡ ở hai mức giá, cầm mỗi tay một cái. Chênh lệch trọng lượng thường rõ hơn bạn nghĩ.
- Thử nam châm: đồng và kẽm đều không hút. Nam châm hút ở chỗ nào thì chỗ đó có lõi sắt hoặc chân đế bằng thép, cần hỏi lại.
- Xem đường ráp khuôn: tượng đúc tốt được mài sạch đường nối hai nửa khuôn. Đường gờ còn chạy dọc lưng ngựa, dọc thân thuyền là dấu hàng làm vội.
- Soi chỗ hõm: kẽ chân, nếp vải, khe lá tùng là nơi sơn giả cổ đọng lại thành cục, hoặc lớp mạ bị bong trước tiên.
- Ngửi: tượng mới đánh sơn phủ, sơn giả cổ còn mùi hắc. Mùi nặng sẽ ám cả hộp và cả phòng người nhận vài tuần.
- Lật đáy: đáy được bịt kín, phẳng, có dán nỉ hoặc cao su chống xước là đạt. Đáy lởm chởm sẽ cào xước mặt bàn gỗ của người nhận.
- Hỏi giấy tờ: phiếu ghi chất liệu, khối lượng, nơi đúc. Không có cũng không sao, nhưng người bán trả lời rõ ràng là dấu hiệu tốt.
Ghi lại khối lượng người bán báo rồi cân thử bằng cân nhà bếp khi về. Một bức ngựa đồng cao khoảng hai mươi lăm phân được quảng cáo là đúc đặc mà chỉ nặng hơn một ký một chút thì gần như chắc là rỗng ruột.
Chọn cỡ theo chỗ đặt trong nhà người nhận
Tượng đồng để bàn thường cao từ mười lăm đến bốn mươi phân. Cỡ dưới hai mươi phân hợp bàn làm việc, nơi người nhận còn cần chỗ cho máy tính, giấy tờ; tượng phải nặng đủ để không đổ khi ai đó với tay qua. Cỡ hai mươi lăm đến ba mươi lăm phân hợp kệ tủ phòng khách, bàn tiếp khách ở công ty. Cỡ trên bốn mươi phân đã là đồ trưng bày sàn hoặc tủ lớn, rất dễ trở thành gánh nặng nếu nhà người nhận chật.
Hai câu hỏi giúp bạn chọn cỡ nhanh. Thứ nhất, người nhận ở nhà phố, căn hộ hay nhà vườn rộng? Căn hộ thường thiếu chỗ trưng, nên một tượng nhỏ, tinh hơn một tượng to. Thứ hai, người nhận có tủ kính, kệ trưng đồ sẵn không? Nếu có, nên để ý chiều sâu của ngăn tủ: ngựa phi, thuyền buồm thường dài ngang, dễ vượt quá ba mươi phân chiều sâu của ngăn tủ thông thường.
Ví dụ giả định: chị Hạnh muốn biếu chú trưởng phòng cũ một bức thuyền buồm nhân dịp chú nghỉ hưu. Chú ở căn hộ hai phòng ngủ, có một kệ tivi dài nhưng nông. Thay vì bức thuyền dài năm mươi phân bày ở quầy, chị chọn bức dài ba mươi phân, đế gỗ hẹp, đặt vừa một đầu kệ. Món quà nhỏ hơn nhưng được dùng ngay, không phải cất vào gầm tủ.
Đế, khăn lót và hộp: phần làm món quà trông chỉn chu
Đế gỗ phải vừa và chắc. Đế gỗ đi kèm nên rộng hơn chân tượng khoảng hai đến ba phân mỗi bên, có ốc hoặc chốt giữ tượng. Đế chỉ đặt lỏng thì khi bê lên, tượng trượt khỏi đế là chuyện thường. Gỗ đế nên được đánh dầu hoặc sơn kín, không còn mùi sơn mới.
Khăn phủ hay khăn lót không bắt buộc. Một số người thích phủ khăn đỏ lên tượng khi trao, theo lối cũ. Nếu bạn làm vậy, chọn khăn vải mềm, không dùng khăn có kim tuyến vì sợi kim tuyến dễ mắc vào các chi tiết nhọn của tượng.
Hộp cần có lòng mút định hình. Hộp tốt có lớp mút cắt theo dáng tượng, tượng nằm khít, lắc không xê dịch. Hộp chỉ nhét giấy vụn hay xốp hạt là không đủ cho tượng có chi tiết mảnh như sừng, đuôi, cánh buồm. Vỏ hộp nên trơn, màu trầm; hộp gỗ sơn mài hoặc hộp giấy cứng bọc vải đều hợp.
Bỏ hết tem giá và mã hàng. Tem dán dưới đáy tượng, dưới đáy đế, trong nắp hộp đều cần gỡ. Dùng một chút dầu ăn trên khăn giấy để lau sạch keo còn sót, sau đó lau lại bằng khăn khô.
Từ lúc mang về tới lúc trao: giữ tượng không xỉn, không xước
Đồng phản ứng với độ ẩm và dầu tay, nên vài ngày nằm trong cốp xe hay góc nhà ẩm cũng đủ để lớp mặt đổi màu không đều. Làm theo các bước:
- Mang găng tay vải mỏng hoặc dùng khăn khô khi cầm tượng. Dấu vân tay trên đồng đánh bóng sẽ thành vệt mờ sau vài ngày.
- Lau một lượt bằng khăn mềm khô, không dùng nước, không dùng chất tẩy rửa, không dùng giấy nhám hay bùi nhùi.
- Để tượng trong hộp kín, kèm một gói hút ẩm nhỏ đặt ở góc hộp, không cho gói hút ẩm chạm trực tiếp vào tượng.
- Cất hộp ở chỗ khô, tránh nắng chiếu, tránh gầm cầu thang, tránh cốp xe nóng nếu còn nhiều ngày mới trao.
- Trước khi trao, mở hộp kiểm lại một lần: chi tiết mảnh còn nguyên, đế còn chặt ốc, không có vệt ố.
Kèm một tờ giấy nhỏ dặn người nhận cách lau: dùng khăn khô hoặc hơi ẩm, không đánh bằng chất tẩy, không đặt cạnh cửa sổ có gió biển. Người nhận lớn tuổi thường rất quý những lời dặn cụ thể kiểu này.
Câu ghi thiệp mẫu và những lỗi hay gặp
Thiệp đi kèm tượng nên nói về người nhận nhiều hơn về bức tượng. Vài mẫu bạn có thể sửa lại cho hợp:
- "Kính biếu chú bức thuyền buồm nhỏ này, để trên bàn đọc sách của chú. Cháu mong chú có thêm nhiều chuyến đi xa như chú vẫn thích."
- "Con biếu bố con ngựa đồng, bố đặt ở bàn làm việc cho vui mắt. Con chúc bố khoẻ, đi đâu cũng nhanh nhẹn như xưa."
- "Gửi anh chị bức tượng trâu nhỏ, mừng nhà mới. Chúc gia đình mình cứ vững vàng, chậm mà chắc."
- Lỗi 1: mua tượng theo ảnh trên mạng, không hỏi khối lượng và chất liệu, nhận về là hợp kim mạ.
- Lỗi 2: chọn cỡ quá to cho căn hộ nhỏ, người nhận không có chỗ đặt.
- Lỗi 3: ghi thiệp hứa hẹn tượng mang lại tài lộc, thăng tiến; người nhận khó trả lời, và nếu họ không tin những chuyện ấy, câu chúc thành lạc giọng.
Nếu người nhận là người có chức vụ trong cơ quan nhà nước, nên nhớ theo pháp luật về phòng, chống tham nhũng, người có chức vụ bị hạn chế nhận quà; tượng đồng giá trị cao là loại quà dễ gây khó xử.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết tượng đồng là đồng đúc thật khi mua online?
Hỏi người bán khối lượng chính xác, chiều cao, và xin ảnh chụp đáy tượng cùng một vết xước nhỏ ở chỗ khuất. So khối lượng với tượng cùng cỡ ở nơi khác; chênh lệch quá nhiều là dấu hiệu chất liệu khác nhau.
Tượng đồng có nam châm hút có phải hàng giả không?
Không hẳn. Đồng không hút nam châm, nên chỗ nào hút là chỗ đó có sắt, thường là lõi gia cố trong chân hoặc ốc vít ở đế. Nếu cả thân tượng đều hút, đó không phải tượng đồng.
Tượng đồng mới mua có mùi hắc thì làm thế nào?
Mùi thường đến từ lớp sơn phủ bảo vệ hoặc sơn giả cổ. Để tượng ở chỗ thoáng, có gió, không nắng gắt trong vài ngày trước khi đóng hộp. Nếu mùi vẫn nặng, nên đổi sang tượng khác vì người nhận sẽ phải chịu mùi đó trong nhà.
Có nên biếu tượng đồng cho người lớn tuổi không?
Có, nếu tượng vừa cỡ và không quá nặng. Người lớn tuổi thường lau dọn đồ trưng bày, nên tượng dưới hai ký, đế chắc, không có chi tiết sắc nhọn sẽ dễ chăm hơn. Hỏi trước người nhà xem ông bà có chỗ đặt không.
Tượng đồng bị xỉn màu sau một thời gian có phải hàng kém không?
Đồng thật để lâu sẽ sẫm màu dần, đó là quá trình tự nhiên. Hàng kém là khi lớp mạ bong thành mảng, lộ màu xám bạc bên dưới. Xỉn đều thì lau bằng khăn mềm, còn bong mạ thì không sửa được tại nhà.
Tượng đồng có cần đi kèm giấy chứng nhận không?
Không bắt buộc, vì đa số tượng đồng để bàn là hàng mỹ nghệ thông thường. Phiếu ghi chất liệu, khối lượng và nơi làm ra là đủ. Giấy chứng nhận chỉ có ý nghĩa với tượng của nghệ nhân có tên tuổi, có số thứ tự đúc.