Tranh dân gian là món quà Tết nhẹ, đẹp và có chuyện để kể, nhưng muốn người nhận treo lên chứ không cất đi, bạn cần chọn đúng tích tranh hợp nhà họ, mua bản in ván thủ công nếu ngân sách cho phép, chọn khung giản dị và giữ giấy khỏi ẩm. Một đôi tranh treo đối xứng thường được quý hơn một bức lẻ.
Phần dưới đi qua những tích tranh quen thuộc và người nhận hợp, cách phân biệt bản in thủ công với bản in máy, cách chọn khung, giữ giấy, viết thiệp kể tích tranh, và vài lỗi hay gặp. Ý nghĩa tích tranh trong bài là cách hiểu theo quan niệm dân gian, để bạn tham khảo khi chọn.
Tranh dân gian hợp làm quà cho ai
Tranh dân gian khắc gỗ như tranh Đông Hồ, tranh Hàng Trống từng là thứ nhà nhà treo dịp Tết, rồi bóc đi khi hết năm. Ngày nay tranh thường được đóng khung treo lâu, nên món quà vừa mang không khí Tết vừa ở lại cả năm.
Tranh hợp ông bà, bố mẹ còn nhớ cảnh treo tranh Tết hồi trước; hợp người làm giáo dục, văn hoá; hợp gia đình trẻ muốn con biết tranh xưa; và đặc biệt hợp người nước ngoài hay Việt kiều vì nhẹ, phẳng, dễ mang, câu chuyện lại rất riêng của Việt Nam.
Tranh ít hợp những nhà đã kín tường, nhà nội thất hiện đại màu lạnh nếu bạn chọn bức nhiều màu đậm. Với những nhà ấy, một bức nhỏ khổ sách đặt trên giá đỡ để bàn sẽ hợp hơn tranh treo.
Ví dụ giả định: anh Tùng ở thành phố định biếu bố mẹ vợ một bức tranh to cho Tết. Hỏi ra thì nhà ông bà đã treo ảnh thờ và lịch kín tường phòng khách. Anh đổi sang đôi tranh nhỏ khổ vừa, treo ở hai bên cửa buồng, chỗ ông bà đi qua mỗi ngày. Một câu hỏi trước giúp món quà có chỗ treo ngay.
Thời điểm trao cũng đáng tính. Tranh Tết nên đến tay người nhận trước ngày ông Công ông Táo hoặc trong tuần dọn nhà cuối năm, khi cả nhà đang lau dọn, thay đồ trang trí. Trao vào mồng một, mồng hai thì người nhận thường đã bày biện xong, bức tranh dễ bị để dành sang năm sau. Nếu biếu kèm khung, càng nên trao sớm để còn thời gian đóng đinh, chọn chỗ treo.
Tích tranh quen thuộc và người nhận hợp
Ý nghĩa dưới đây là cách hiểu phổ biến theo quan niệm dân gian, chỉ để tham khảo.
| Tranh | Thường hiểu là | Hợp biếu | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Lợn đàn, Lợn ăn cây ráy | Đầy đủ, con đàn cháu đống | Ông bà, bố mẹ, gia đình đông con cháu | Màu nền giấy điệp ấm, hợp nhà có đồ gỗ |
| Gà đàn, Gà mái mẹ | Nuôi dạy con cái, sum vầy | Gia đình trẻ, người mới có cháu | Hợp phòng sinh hoạt chung |
| Vinh hoa, Phú quý (em bé ôm gà, ôm vịt) | Lời chúc khá giả, con cái khoẻ | Gia đình có trẻ nhỏ, quà mừng năm mới | Thường đi thành đôi, nên biếu đủ đôi |
| Hứng dừa, Đánh ghen | Cảnh sinh hoạt, hài hước | Bạn bè thân, người thích tranh vui | Không hợp biếu người lớn tuổi khó tính |
| Đám cưới chuột | Tích vui, có ý châm biếm | Bạn bè, người mê tranh xưa | Có ý trào lộng, tránh biếu cấp trên |
| Chăn trâu thổi sáo, Đánh vật | Cảnh quê, trò chơi dân gian | Người xa quê, người nước ngoài | Dễ kể chuyện, ít gây hiểu lầm |
Nếu không chắc, tranh lợn đàn, gà đàn, chăn trâu là những bức lành, hợp với hầu hết người nhận. Tránh bức có tích châm biếm hay cảnh ghen tuông cho người không thân, vì không phải ai cũng hiểu đó là tiếng cười dân gian.
Nhận bản in ván thủ công và bản in máy
Cùng một hình, có bản in ván thủ công trên giấy dó quét điệp, có bản in máy trên giấy thường giả nền. Bản thủ công ở tầng khá đến cao, bản in máy ở tầng phổ thông. Cách nhận trong vài phút:
- Nghiêng tờ tranh dưới ánh sáng. Giấy quét điệp có ánh lấp lánh nhẹ như bột vỏ sò. Giấy in máy thường phẳng, mờ, hoặc bóng đều như giấy ảnh.
- Nhìn mảng màu. In ván thủ công thì mỗi màu in bằng một bản riêng, mảng màu có chỗ dày chỗ mỏng, hạt giấy lộ ra, mép màu đôi khi lệch nhẹ khỏi nét đen. Bản in máy màu đều tăm tắp, khớp từng li.
- Phóng to bằng điện thoại. Chụp cận rồi phóng to: bản in máy hiện chấm tram nhỏ đều, bản in ván thì không có chấm, chỉ có thớ giấy.
- Sờ mép giấy. Giấy dó có xơ, mép không cắt thẳng tắp, cầm mềm và dai. Giấy công nghiệp cứng, mép sắc.
- So hai tờ cùng hình. Bản thủ công không có hai tờ giống hệt nhau. Bản in máy thì giống từng chấm.
Bản in máy không có gì sai nếu bán đúng tên và giá. Nhưng nếu biếu người sành tranh hay người nước ngoài thích đồ thủ công, bản in ván mới mang đủ câu chuyện. Xin người bán ghi rõ trên hoá đơn là bản in ván hay bản in máy.
Một bức, một đôi hay một bộ
Tranh dân gian có thói quen đi thành đôi hoặc thành bộ, và số lượng ảnh hưởng tới cách người nhận treo hơn bạn nghĩ.
Một bức lẻ hợp với căn hộ nhỏ, bàn làm việc, góc đọc sách. Chọn khổ chừng một trang giấy lớn, đóng khung mảnh, treo ngang tầm mắt khi ngồi. Bức lẻ cũng hợp làm quà cho đồng nghiệp, thầy cô, người nước ngoài.
Một đôi tranh như Vinh hoa và Phú quý, hay hai bức gà, lợn cùng khổ, hợp phòng khách có một điểm giữa rõ ràng như cửa sổ, tủ, bàn. Treo đôi cần tường đủ rộng cho hai khung và khoảng cách đều; hỏi trước nhà người nhận có chỗ như vậy không.
Một bộ bốn bức theo mùa hay bốn cảnh sinh hoạt hợp nhà rộng, hành lang dài, quán trà, văn phòng. Bộ tranh đòi người nhận dành cả một bức tường, nên chỉ chọn khi đã biết chắc.
Nếu băn khoăn, chọn một đôi khổ nhỏ: treo đôi được, mà tách ra treo ở hai chỗ cũng không lạc. Khổ tranh nhỏ còn giúp món quà ở tầng hàng thủ công mà không đội ngân sách.
Chọn khung và cách treo
Khung làm tranh dân gian đẹp lên hoặc lạc hẳn. Mấy lựa chọn hay gặp:
- Khung tre hoặc gỗ mộc mảnh: hợp nhất với giấy dó và màu cây cỏ. Màu khung nâu nhạt hoặc gỗ tự nhiên.
- Có kính hay không: kính giữ tranh khỏi bụi, ẩm, côn trùng, nhưng làm mất ánh điệp khi nhìn nghiêng. Treo chỗ có ánh sáng tốt thì dùng kính chống loá hoặc mica mỏng.
- Viền lót giấy: một viền giấy dó trơn hoặc giấy mỹ thuật màu kem quanh tranh giúp bức tranh có khoảng thở, trông trang trọng hơn.
- Tranh cuộn treo trục: nhẹ, dễ mang đi xa, hợp người nước ngoài. Treo tạm vài tuần thì ổn, treo lâu nên đóng khung.
- Treo đôi: đôi tranh như Vinh hoa và Phú quý nên treo ngang nhau hai bên cửa, bàn, tủ; khoảng cách đều.
- Chỗ treo: tránh tường có nắng chiếu thẳng, gần bếp, nhà tắm. Màu cây cỏ phai nhanh dưới nắng.
Nếu biếu kèm khung, đóng khung ở nơi quen làm tranh giấy, dặn không dán keo trực tiếp lên lưng tranh mà dùng băng giấy dán góc, để sau này có thể tháo ra. Chi tiết nhỏ này cho thấy bạn hiểu món đồ mình tặng.
Giữ giấy tranh khỏi ẩm, nắng và gián
Giấy dó bền nếu giữ khô, nhưng ẩm thì lên đốm vàng, gián và mọt giấy rất thích lớp hồ. Từ lúc mua đến lúc trao, giữ tranh phẳng hoặc cuộn lỏng quanh một ống giấy to, mặt tranh quay ra ngoài, bọc thêm một tờ giấy trơn không in chữ.
Đừng gấp đôi tranh để nhét vào phong bì. Nếp gấp trên giấy điệp làm bong lớp điệp và để lại vệt trắng không sửa được. Đừng kẹp tranh trong túi ni lông kín suốt mùa nồm, vì hơi ẩm đọng lại sẽ làm loang màu.
Cất tranh ở kệ cao, khô, trong ống hoặc hộp phẳng có nắp. Nếu nhà có gián, đặt vài túi thơm thảo mộc khô ở gần, không đặt băng phiến tiếp xúc với giấy.
Khi gửi xa, cho tranh vào ống bìa cứng hai đầu bịt nắp, hoặc kẹp giữa hai tấm bìa cứng to hơn tranh mỗi bên vài phân. Ghi ngoài gói là tranh giấy, không gấp.
Tranh đã đóng khung kính thì mang tay hoặc chở đứng như tranh lớn, dán băng keo chéo trên kính. Kèm một dòng dặn người nhận: lau kính bằng khăn khô, không xịt nước lau kính lên khung tre, gỗ mộc.
Thiệp kể tích tranh và lỗi hay gặp
Thiệp kèm tranh lợn đàn biếu ông bà: "Các cháu biếu ông bà bức lợn đàn in ván trên giấy điệp. Ngày xưa nhà mình cũng treo tranh này mỗi Tết, giờ cháu đóng khung để ông bà treo cả năm, nhìn là nhớ con cháu đông đủ."
Thiệp kèm đôi tranh cho gia đình có con nhỏ: "Gửi anh chị đôi tranh em bé ôm gà, ôm vịt để treo phòng con. Mỗi bức in từ nhiều bản gỗ, mỗi màu một lần in, nên không tờ nào giống hệt tờ nào."
Thẻ song ngữ cho người nước ngoài: "Tranh dân gian Việt Nam, in thủ công từ ván gỗ khắc, màu từ cây cỏ, giấy phủ bột vỏ sò. A Vietnamese folk woodblock print with natural colors on paper coated with crushed seashell."
Lỗi: gấp tranh để vừa phong bì. Lớp điệp bong theo nếp gấp, tranh hỏng vĩnh viễn. Luôn cuộn hoặc để phẳng.
Lỗi: chọn tranh châm biếm cho người không thân. Người nhận có thể hiểu lầm ý. Với cấp trên, đối tác, chọn tranh cảnh quê hay tranh lành.
Lỗi: khung nhựa bóng, viền vàng loè. Lấn mất màu cây cỏ. Khung tre, gỗ mộc mảnh luôn hợp hơn.
Câu hỏi thường gặp
Tranh dân gian biếu Tết nên treo ở đâu?
Thường treo ở phòng khách, hai bên cửa, hoặc phòng sinh hoạt chung, tường không có nắng chiếu thẳng. Đôi tranh nên treo ngang nhau, cách đều hai bên một điểm giữa như cửa hay tủ.
Bản in ván thủ công có đắt hơn nhiều so với bản in máy không?
Có chênh, vì in ván cần giấy dó, điệp, màu cây và nhiều lần in mỗi màu một bản. Nếu ngân sách có hạn, một bức nhỏ in thủ công thường có giá trị làm quà hơn một bức lớn in máy.
Có nên biếu tranh Đám cưới chuột cho sếp không?
Không nên. Tranh có ý trào lộng, nhiều người hiểu là châm biếm quan lại, dễ gây hiểu lầm khi biếu cấp trên. Chọn tranh cảnh quê hoặc tranh lợn đàn, gà đàn sẽ an toàn hơn.
Tranh giấy điệp bị ẩm lên đốm có xử lý được không?
Đốm nhẹ có thể giảm bớt nếu để tranh khô thoáng, tránh nắng. Đốm nặng, mốc lan thì cần người làm phục chế giấy; vì vậy giữ khô từ đầu quan trọng hơn chữa.
Mang tranh dân gian ra nước ngoài thế nào cho khỏi gãy?
Cuộn lỏng quanh ống giấy, cho vào ống bìa cứng bịt hai đầu và để trong hành lý xách tay. Nếu đã đóng khung kính thì nên tháo kính, thay bằng mica để nhẹ và không vỡ.