Một chiếc bình gốm men lam làm quà biếu đáng giá ở ba chỗ: nét vẽ tay có nhịp, men phủ đều không rỗ, và kích cỡ vừa với chỗ người nhận sẽ đặt nó. Bình to chưa chắc sang; bình vừa tầm với một kệ tủ hay một góc bàn trà mới là chiếc bình được dùng, được cắm hoa, chứ không bị cất vào gầm tủ sau Tết.
Phần dưới đi theo đúng thứ tự bạn sẽ làm ở quầy: biết chiếc bình hợp ai trước, rồi chọn tầng hàng, kiểm trong năm phút, chọn cỡ theo căn nhà người nhận, lo hộp lót, cuối cùng là vài dòng ghi kèm. Bài không bàn chuyện gốm cổ hay sưu tầm, chỉ lo một chiếc bình mới, làm quà cho tử tế.
Bình men lam hợp người nhận nào, không hợp ai
Men lam là lối vẽ màu xanh coban dưới lớp men trong, nền trắng ngà hoặc trắng xanh. Gam màu này hiền, hợp với nhà có đồ gỗ, sập, tủ chè, hợp phòng khách của người lớn tuổi và những gia đình còn giữ nếp bày biện cũ. Với các cụ, một chiếc bình men lam cắm cành đào, cành mai ngày Tết là thứ nhìn quen mắt, không cần giải thích.
Bình men lam cũng hợp người thích cắm hoa, người hay pha trà, người làm nghề giáo hay nghề viết, vì nó hợp với bàn sách và khay trà. Với đối tác nước ngoài, bình men lam nhỏ cỡ một gang tay là món dễ mang, dễ kể chuyện, màu xanh trắng lại gần với nhiều nền gốm họ đã quen.
Không hợp lắm là căn hộ nội thất tối giản toàn màu xám, gia đình có trẻ nhỏ chạy nhảy, hoặc người hay chuyển nhà vì công việc. Với những nhà như vậy, một chiếc bình to dễ thành gánh nặng: không có chỗ đặt, sợ vỡ, cất đi thì phí. Nếu bạn không biết nhà người nhận bày biện ra sao, chọn bình nhỏ hoặc bình đôi cỡ vừa, an toàn hơn bình đứng sàn.
Một trường hợp nữa cần hỏi khéo trước: người nhận đã có sẵn cả bộ đồ gốm của một dòng men khác, chẳng hạn men nâu hay men rạn. Thêm một chiếc men lam vào cạnh đó có khi lệch tông. Hỏi qua người nhà một câu kiểu "phòng khách bác đang để đồ màu gì" là đủ để tránh mua lệch.
Ba tầng bình men lam và cách nhận ra từng tầng
Không nói giá bằng con số, vì giá đổi theo nơi bán và theo mùa. Bảng dưới chia theo cách làm, và đó cũng là yếu tố làm giá chênh nhau nhiều nhất.
| Tầng | Cách làm thường gặp | Nhìn và sờ thấy gì | Hợp biếu ai |
|---|---|---|---|
| Phổ thông | Đổ khuôn, hoa văn in decal hoặc in lưới rồi phủ men | Nét đều tăm tắp, lặp y hệt giữa các bình, mép hoa văn sắc như in, sờ không thấy gợn | Quà đồng loạt cho nhiều người, quà kèm trong hộp quà Tết |
| Khá | Đổ khuôn hoặc in bàn xoay, vẽ tay hoa văn chính, viền in | Nét chính đậm nhạt khác nhau, hai bình cùng mẫu không giống hệt, viền cổ và đáy đều hơn phần thân | Bố mẹ hai bên, thầy cô cũ, đối tác thân |
| Cao | Vuốt tay hoặc in bàn xoay kỹ, vẽ tay toàn bộ, men dày nung kỹ | Nét có chỗ loang nhẹ do màu thấm vào xương, độ xanh có chiều sâu, đáy mộc mài nhẵn, cầm thấy nặng tay đều | Người lớn tuổi sành đồ, quà mừng thọ, quà tân gia nhà có sập gụ |
Chênh lệch giữa tầng khá và tầng cao nằm ở công vẽ và độ kỹ khi nung, không nằm ở cỡ bình. Một chiếc bình nhỏ vẽ tay kín thân có thể đắt hơn bình lớn vẽ thưa. Nếu ngân sách có hạn, bạn nên hạ cỡ chứ đừng hạ cách làm: một bình nhỏ vẽ tay vẫn có giá trị kể chuyện hơn một bình lớn in decal.
Một lưu ý về chữ "vẽ tay": nhiều nơi gọi chung là vẽ tay dù chỉ tô thêm vài nét lên hoa văn in sẵn. Muốn chắc, bạn đặt hai chiếc cùng mẫu cạnh nhau. Vẽ tay thật thì cánh hoa, lá, nét mây luôn lệch nhau một chút; in thì trùng khít tới từng chấm.
Kiểm bình tại quầy trong năm phút
Gốm vỡ hay nứt chân chim thì không đổi được sau khi đã trao. Năm việc dưới đây làm ngay ở quầy, không cần dụng cụ gì ngoài đèn điện thoại và một đồng xu.
- Soi men dưới đèn nghiêng. Chiếu đèn chéo lên thân bình, xoay chậm một vòng. Men tốt bóng đều; chỗ rỗ kim, bọt khí vỡ, vết co men để lộ xương gốm sẽ hiện thành chấm tối hoặc mảng mờ. Vài chấm nhỏ ở chân bình là bình thường với đồ thủ công, rỗ ở giữa thân hay ở cổ thì bỏ qua.
- Gõ nhẹ nghe tiếng. Dùng móng tay hoặc đồng xu gõ khẽ vào miệng bình. Tiếng trong, ngân là xương liền; tiếng bẹt, rè, tắt ngay thường là có vết nứt trong mà mắt chưa thấy. Gõ nhẹ thôi, và xin phép người bán trước.
- Lật đáy xem chân. Đáy mộc nên mài nhẵn, đặt lên mặt kính không lênh khênh. Rà ngón tay quanh vành chân: chỗ còn sắc, còn dính sạn lò sẽ cào xước mặt bàn gỗ của người nhận.
- Nhìn trong lòng bình. Bình để cắm hoa tươi thì trong lòng phải được tráng men, nếu không nước sẽ thấm ra, lâu ngày ố chân và làm hỏng mặt gỗ. Hỏi thẳng người bán: "Bình này đựng nước được không?"
- Đặt cạnh một chiếc cùng mẫu. So độ xanh, độ đậm nét, độ cân của dáng. Chọn chiếc có nét vẽ bạn thấy dễ chịu nhất, không phải chiếc nhiều hoa văn nhất. Bình đứng thẳng, không nghiêng khi nhìn ngang tầm mắt.
Kiểm xong, nhờ người bán bọc ngay trước mặt bạn và ghi lại tình trạng bình lên hoá đơn hoặc tin nhắn, kiểu "bình đã kiểm, không nứt, không mẻ". Nếu khi mở hộp ở nhà phát hiện mẻ do vận chuyển, bạn có căn cứ đổi.
Chọn cỡ và dáng theo chỗ đặt nhà người nhận
Hỏi hoặc nhớ lại một chút về căn nhà người nhận sẽ giúp chọn cỡ chính xác hơn mọi lời khuyên chung. Gợi ý theo chỗ đặt hay gặp:
- Bàn trà, kệ tivi, nóc tủ thấp: bình cao chừng hai mươi đến ba mươi phân, dáng tỏi hoặc dáng hồ lô, cắm vừa một bó hoa nhỏ. Đây là cỡ an toàn nhất khi bạn chưa rõ nhà người nhận.
- Góc phòng khách rộng, cạnh bộ sập hay tủ chè: bình đứng sàn hoặc bình cao trên nửa mét, dáng vò hay dáng bom, đủ cắm cành đào, cành mai ngày Tết. Chỉ chọn khi biết chắc nhà rộng và không có trẻ nhỏ.
- Bàn làm việc, bàn sách: bình nhỏ cỡ lòng bàn tay đến một gang, cắm một hai cành, hoặc lọ bút men lam. Hợp quà cho thầy cô, người làm văn phòng.
- Căn hộ nhỏ, chung cư: một đôi bình nhỏ dáng gọn đặt trên kệ hợp hơn một chiếc to. Đôi bình còn dễ chia ra hai chỗ.
- Biếu đối tác nước ngoài, phải mang lên máy bay: bình dưới hai mươi phân, dáng thấp, miệng không loe, để xếp vào hành lý xách tay được.
Dáng bình cũng nói lên tuổi người nhận. Các cụ thường thích dáng tròn đầy, hoa văn sen, cúc, tùng, mây. Người trẻ hơn dễ chịu với dáng thon, hoa văn thưa, để trống nền nhiều. Nếu băn khoăn, chọn dáng đơn giản và hoa văn ít, vì một chiếc bình vẽ thưa hợp với nhiều kiểu nhà hơn.
Hộp, lót và trình bày khi trao
Hộp cứng, có khuôn lót. Bình gốm nên nằm trong hộp có lòng lót định hình, mút xốp khoét theo dáng hoặc vải nhung độn bông. Hộp giấy mỏng chỉ có giấy rơm bên trong là kiểu dễ xô lệch khi bê lên xe máy.
Hộp giản dị hợp hơn hộp loè loẹt. Hộp gỗ mộc, hộp bọc vải lụa màu chàm hoặc màu be, hoặc hộp giấy kraft dày đều hợp với gốm men lam. Hộp đỏ vàng in kim tuyến lấn mất chiếc bình.
Kèm sẵn một cành hoa hay không. Nếu trao trực tiếp, bạn có thể cắm sẵn vài cành hoa khô hoặc một cành đào nhỏ để người nhận thấy ngay bình đặt lên trông ra sao. Nếu gửi xa, đừng cắm gì, chỉ để bình rỗng trong hộp.
Lau sạch trước khi đóng hộp. Bụi xưởng, vết tay, keo dán tem giá làm bình kém sang. Lau bằng khăn mềm hơi ẩm, bóc sạch tem giá, rồi để khô hẳn trước khi đóng hộp.
Mang bằng tay, không để cốp xe nóng. Đồ gốm chịu nóng tốt nhưng hộp xốp, keo lót có thể bốc mùi trong cốp xe phơi nắng. Bình to nên ôm trên đùi hoặc đặt sàn xe, chèn kín, không để nằm ngang trên ghế.
Câu ghi thiệp và thẻ kể chuyện mẫu
Một chiếc bình men lam sẽ có ý nghĩa hơn khi đi kèm vài dòng nói nó là gì và vì sao bạn chọn. Thẻ nhỏ bằng bàn tay, viết tay, kẹp trong nắp hộp là vừa. Mấy mẫu dưới đây bạn thay chi tiết cho đúng nhà mình.
Biếu bố mẹ bên vợ ngày Tết: "Con biếu bố mẹ chiếc bình men lam để cắm cành đào năm nay. Con chọn chiếc vẽ hoa sen vì nhớ mẹ hay kể hồi trước nhà có ao sen. Chúc bố mẹ năm mới mạnh khoẻ, vui vầy con cháu."
Biếu thầy cô cũ: "Em gửi thầy chiếc bình nhỏ để trên bàn sách. Bình vẽ tay, mỗi chiếc một nét khác nhau, như mỗi lứa học trò của thầy. Em cảm ơn thầy vì những năm đã dạy em cẩn thận từng chữ."
Biếu đối tác nước ngoài, viết song ngữ ngắn: "Bình men lam vẽ tay của Việt Nam, màu xanh dưới lớp men trong, mỗi chiếc một nét riêng. A hand painted Vietnamese blue and white vase, every brushstroke is unique. Gia đình chúc anh chị năm mới an lành."
Nếu tặng mừng thọ: "Chúng con mừng thọ bà, biếu bà chiếc bình men lam vẽ tùng và mây. Con mong năm nào cũng được về cắm hoa vào bình này cho bà." Câu ngắn, có một chi tiết thật, đủ hơn mọi lời chúc dài.
Lỗi hay gặp khi biếu bình gốm
Những lỗi dưới đây đều gặp nhiều lần ở người đi biếu lần đầu, và hầu hết tránh được chỉ bằng một câu hỏi hoặc một lần kiểm.
| Lỗi | Hậu quả | Tránh thế nào |
|---|---|---|
| Chọn bình quá to cho căn hộ nhỏ | Người nhận không có chỗ đặt, cất vào kho | Hỏi qua người nhà, mặc định chọn cỡ dưới ba mươi phân |
| Bình không tráng men lòng | Cắm hoa tươi bị thấm nước, ố chân, hỏng mặt gỗ | Hỏi người bán, rót thử chút nước nếu được |
| Không kiểm nứt chân chim | Bình rò nước hoặc nứt toác sau vài tuần | Gõ nghe tiếng, soi đèn nghiêng trong lòng bình |
| Để nguyên tem giá | Lộ giá, kém lịch sự | Bóc sạch, lau keo bằng khăn ẩm rồi mới đóng hộp |
| Hộp mỏng, không khuôn lót | Mẻ miệng bình khi đi đường | Đòi hộp lót khuôn hoặc tự chèn kín bằng mút |
| Mua bình hoa văn rồng phượng dày đặc cho người thích giản dị | Món quà lệch gu, khó bày | Chọn hoa văn thưa, đề tài sen, cúc, tre, mây |
Cuối cùng, nếu người nhận là người có chức vụ trong cơ quan nhà nước, bạn nên nhớ theo pháp luật về phòng, chống tham nhũng, người có chức vụ bị hạn chế nhận quà; một chiếc bình cao cấp có thể đặt họ vào thế khó.
Câu hỏi thường gặp
Bình gốm men lam có kiêng biếu ai không?
Không có kiêng chung nào với bình men lam. Chỉ nên tránh bình quá to cho nhà chật, nhà có trẻ nhỏ, và tránh mua bình có vết nứt hay mẻ vì nhiều người coi đồ sứt mẻ là không trọn vẹn khi làm quà.
Làm sao biết bình vẽ tay hay in decal?
Đặt hai chiếc cùng mẫu cạnh nhau. Vẽ tay thì nét đậm nhạt khác nhau, cánh hoa lệch nhau một chút; in decal thì trùng khít, mép hoa văn sắc đều như nhau, sờ không thấy chỗ màu dày lên.
Biếu một chiếc hay một đôi bình thì hơn?
Nhà có hai bên đối xứng như hai đầu tủ, hai bên bàn thờ gia tiên thì đôi bình hợp hơn. Nhà nhỏ hoặc chỉ có một góc để bày thì một chiếc cỡ vừa đẹp hơn hai chiếc nhỏ đặt chen nhau.
Bình men lam có cắm hoa tươi được không?
Được nếu trong lòng bình đã tráng men. Bình chỉ tráng men ngoài thì dùng cắm hoa khô, cành trúc khô hoặc để trơn trưng bày. Hỏi người bán trước khi mua và dặn lại người nhận trong thẻ.
Gửi bình gốm cho người ở tỉnh khác có ổn không?
Ổn nếu đóng hai lớp hộp, có khuôn lót và chèn kín không cho lắc. Bình to nên gửi qua đơn vị nhận hàng dễ vỡ, chụp ảnh lúc đóng gói và ghi rõ hàng gốm sứ trên thùng.