Đồ sơn mài làm quà biếu hợp nhất khi chọn theo việc người nhận sẽ dùng: hộp mứt cho nhà hay tiếp khách ngày Tết, khay trà cho người mê trà, bình và đĩa trang trí cho nhà thích bày biện, hộp nhỏ cho người ở xa hoặc người nước ngoài. Cùng là sơn mài nhưng mỗi món có độ khó, độ bền và cách giữ khác nhau.
Bài này đi từ người nhận đến món, rồi tới cách nhìn một món sơn mài tốt ngay ở quầy, những yếu tố làm giá chênh nhau, chuyện mùi sơn của đồ mới, cách giữ món quà từ lúc mua đến lúc trao, và vài câu ghi kèm. Phần phân biệt kỹ sơn ta với sơn công nghiệp chỉ nói đủ dùng để chọn quà.
Món sơn mài nào hợp người nhận nào
Bảng dưới chọn theo thói quen của người nhận chứ không theo dịp. Cùng một dịp Tết, nhà này cần hộp mứt, nhà kia lại thích khay trà.
| Món | Hợp ai | Ưu điểm | Cân nhắc |
|---|---|---|---|
| Hộp mứt nhiều ngăn, có nắp | Gia đình hay tiếp khách, bố mẹ hai bên, ông bà | Dùng mỗi năm, bày trên bàn khách là thấy | Lòng hộp phải có lớp sơn kín, đựng mứt khô, không đựng đồ ướt |
| Khay trà chữ nhật hoặc tròn | Người uống trà mỗi ngày, người lớn tuổi | Dùng hằng ngày, hợp bộ ấm sẵn có | Nước trà nóng đổ lâu sẽ để vệt, cần dặn lau khô |
| Bình, đĩa trang trí | Nhà rộng, thích bày đồ mỹ nghệ | Nổi bật trên kệ, hợp quà tân gia | Chỉ để ngắm, cần chỗ tránh nắng chiếu thẳng |
| Hộp nhỏ đựng trang sức, danh thiếp | Người trẻ, đồng nghiệp, đối tác nước ngoài | Nhẹ, gọn, dễ mang theo máy bay | Món nhỏ dễ bị làm ẩu, cần kiểm kỹ bản lề, nắp |
| Bộ lót ly, bộ đũa sơn mài | Gia đình trẻ, người thích đồ dùng | Dùng thường xuyên, giá mềm hơn | Đũa sơn mài không ngâm nước lâu, không cho vào máy rửa bát |
Nếu chưa biết người nhận có thói quen gì, khay trà và hộp mứt là hai món an toàn, vì nhà nào cũng tiếp khách, cũng có lúc pha nước. Bình to và tranh sơn mài chỉ nên chọn khi đã biết căn nhà, vì đó là món chiếm chỗ và phải hợp với cả bức tường.
Với người nước ngoài, món nhỏ, phẳng như hộp danh thiếp, lót ly hay khay nhỏ dễ mang hơn bình. Đồ sơn mài khá nhẹ nhưng dễ trầy khi cọ vào khoá kéo vali, nên cần túi vải riêng.
Tầng hàng và những yếu tố làm giá chênh nhau
Giá đồ sơn mài chênh nhau rất xa giữa các món trông gần giống nhau. Phần lớn chênh lệch đến từ ba thứ: chất sơn, cốt bên trong, và số lớp sơn mài giũa.
Về chất sơn, sơn ta là nhựa cây sơn, khô chậm trong buồng ẩm, màu trầm, bóng sâu và cứng dần theo năm. Sơn công nghiệp hay sơn điều pha dầu khô nhanh, bóng gắt, màu tươi hơn. Tầng phổ thông chủ yếu dùng sơn công nghiệp, tầng khá dùng sơn ta ở lớp ngoài, tầng cao dùng sơn ta qua nhiều lớp từ cốt ra mặt.
Về cốt, hộp và khay rẻ thường dùng cốt gỗ ép hoặc ván dăm, dễ phồng nếu ẩm. Cốt gỗ tự nhiên, cốt tre ép hay cốt composite tốt thì nhẹ, ít cong vênh. Bạn khó thấy cốt từ ngoài, nhưng có thể đoán bằng trọng lượng: món nặng bất thường so với cỡ thường là cốt ván ép dày.
Về số lớp, đồ sơn mài truyền thống qua nhiều lần sơn, ủ, mài, nên có độ sâu khi nhìn nghiêng, như có một lớp nước trong phủ trên hình. Đồ làm nhanh thì bóng trên bề mặt mà nhìn nghiêng thấy mỏng, phẳng.
Cách chọn theo ngân sách: tầng phổ thông hợp hộp quà nhỏ tặng nhiều người, tầng khá hợp hộp mứt, khay trà biếu gia đình, tầng cao dành cho bình, tranh, hộp lớn biếu người sành đồ. Nếu phải tiết kiệm, bạn nên chọn món nhỏ hơn ở tầng khá thay vì món to ở tầng phổ thông, vì đồ sơn mài làm ẩu xuống cấp nhanh, chỉ một mùa nồm đã thấy bong.
Nhìn một món sơn mài tốt ngay ở quầy
Không cần biết nghề vẫn kiểm được phần lớn lỗi. Làm theo thứ tự này:
- Nhìn nghiêng dưới ánh sáng. Mặt sơn tốt phẳng như mặt nước, không gợn sóng, không bọt, không có hạt bụi nổi lên. Gợn sóng là dấu hiệu sơn dày không đều hoặc mài chưa kỹ.
- Rà mép và góc. Mép hộp, cạnh khay là chỗ sơn mỏng nhất và hay bong đầu tiên. Rà ngón tay dọc mép: mịn đều là tốt, có chỗ lộ màu cốt hoặc ráp tay là đã mài thủng.
- Mở nắp, xem lòng. Lòng hộp mứt phải sơn kín và phẳng, không để trần gỗ. Nắp đậy vừa khít, không kẹt, không lỏng lắc lư. Hộp nhiều ngăn thì nhấc từng khay ngăn ra xem đáy.
- Xem đáy. Đáy món tốt cũng được sơn và hoàn thiện, không phải tấm gỗ trần hay giấy dán. Đáy cẩu thả thường đi kèm mặt cũng làm vội.
- Ngửi gần. Đồ sơn ta để lâu gần như không mùi, đồ mới có mùi nhựa hăng nhẹ. Mùi dung môi gắt như sơn tường thường là sơn công nghiệp mới làm.
- Soi hoạ tiết khảm, dát. Món có dát vàng, bạc, vỏ trứng, khảm trai thì các mảnh phải chìm ngang mặt sơn, sờ không vấp. Mảnh nổi gồ, có khe hở quanh là kiểu dán lên sau, dễ bong.
Món nào qua được cả sáu bước thì yên tâm làm quà. Hỏng ở bước hai hoặc bước ba là lý do đủ để đổi món khác, vì đó là những chỗ người nhận sẽ chạm tay vào mỗi ngày.
Chuyện mùi sơn và người nhạy cảm
Nhựa cây sơn tươi có thể làm ngứa, nổi mẩn ở người nhạy cảm; thợ sơn mài quen gọi là bị sơn ăn. Đồ đã ủ khô kỹ, để đủ lâu thì gần như không còn gây chuyện này, nhưng món vừa xuất xưởng vài tuần đôi khi còn mùi và còn hơi dính ở các khe.
Vì vậy, khi mua đồ sơn mài để biếu, bạn nên hỏi người bán món đã làm xong bao lâu. Câu trả lời kiểu "hàng đã để kho vài tháng" là yên tâm. Nếu là hàng đặt làm riêng, giao gấp sát Tết, bạn nên mở hộp, để món ở nơi thoáng, khô, không nắng vài ngày cho bay mùi trước khi đóng gói lại.
Nếu người nhận là người có cơ địa dị ứng, trẻ nhỏ trong nhà hay cầm nắm đồ vật, hoặc người đang mang thai, chọn món để bày hoặc món đã để lâu, và đừng chọn bộ đũa hay khay đựng thức ăn còn mùi rõ. Đồ dùng đựng thức ăn nên hỏi kỹ lớp sơn trong lòng là loại gì, có dùng tiếp xúc thức ăn được không.
Ngược lại, đừng vì thế mà sợ đồ sơn mài. Phần lớn đồ bày bán đã khô hẳn. Chỉ cần ngửi một lần ở quầy và hỏi một câu là đủ.
Giữ món quà từ lúc mua đến lúc trao
Đồ sơn mài sợ ba thứ: nắng gắt, nóng khô đột ngột và va quẹt. Khoảng thời gian từ lúc mua tới lúc trao, thường vài ngày đến vài tuần trước Tết, là lúc hay hỏng vì để nhầm chỗ.
- Ngày mua: lau bụi bằng khăn mềm khô, bọc một lớp vải cotton hoặc giấy mềm không in màu, rồi mới cho vào hộp.
- Những ngày cất chờ: để trong phòng, tránh nóc tủ sát mái tôn, tránh cạnh cửa sổ có nắng chiều. Không để trong cốp xe hay gầm cầu thang ẩm.
- Không bọc màng ni lông kín hơi suốt nhiều ngày trong mùa nồm, vì hơi nước đọng lại có thể làm mờ mặt sơn. Bọc vải và để hộp hở khe là đủ.
- Không xếp chồng vật nặng lên hộp đồ sơn mài, kể cả khi hộp ngoài cứng. Khay sơn mài dễ bị dấu ép.
- Ngày trao: kiểm lại mặt sơn, lau dấu vân tay bằng khăn mềm, chỉnh lại vải bọc, rồi mới đóng nắp hộp ngoài.
Kèm một thẻ nhỏ dặn người nhận cách dùng: không ngâm nước, không để nắng chiếu thẳng, lau bằng khăn mềm ẩm rồi lau khô, thỉnh thoảng lau lại bằng khăn khô để giữ bóng. Một dòng dặn như vậy giúp món quà bền thêm nhiều năm.
Hộp ngoài và cách trình bày khi trao
Đồ sơn mài tự nó đã bóng và nhiều màu, nên hộp ngoài càng giản dị càng tôn món. Hộp giấy kraft dày, hộp bìa cứng bọc vải bố màu be hoặc màu chàm, lòng lót vải nhung hay mút khoét theo dáng là đủ. Tránh hộp nhựa trong suốt in hoa, vì mặt sơn bên trong sẽ phản chiếu lộn xộn, nhìn rẻ đi.
Món nhiều chi tiết như hộp mứt có khay ngăn thì xếp sẵn các ngăn đúng chỗ, lót giấy mềm giữa nắp và thân để không cọ xước. Khay trà nên úp mặt vào lớp vải, không để mặt khay tì vào thành hộp. Bình sơn mài cần hộp có khuôn giữ cổ bình, vì cổ là chỗ dễ va nhất khi bê.
Nếu biếu trong dịp Tết, bạn có thể bỏ sẵn vào hộp mứt vài gói mứt khô gói giấy, để người nhận mở ra là bày lên bàn được ngay. Với khay trà, kèm một gói trà nhỏ cũng là cách cho món quà có việc dùng ngay hôm đó. Đừng nhồi quá nhiều đồ ăn vào hộp, vì món chính vẫn là đồ sơn mài.
Khi trao, mở nắp cho người nhận xem tận tay nếu là quà trực tiếp, chỉ cho họ chỗ lòng hộp sơn kín, cách lau khô. Một phút giải thích như vậy giúp người nhận dùng đúng và quý món hơn.
Câu ghi thiệp mẫu và lỗi hay gặp
Thiệp kèm hộp mứt biếu bố mẹ: "Con biếu bố mẹ hộp mứt sơn mài để bày Tết năm nay. Hộp sơn ta, càng dùng càng bóng, mong năm nào nhà mình cũng đông khách như hộp này đầy mứt."
Thiệp kèm khay trà biếu người lớn tuổi: "Cháu gửi bác chiếc khay sơn mài để đặt bộ ấm. Khay làm tay nhiều lớp, bác lau khô sau mỗi lần pha trà là khay bóng mãi."
Thẻ cho người nước ngoài: "Hộp sơn mài Việt Nam, sơn từ nhựa cây, qua nhiều lần sơn và mài bằng tay. Vietnamese lacquer box, made from natural tree resin, layered and polished by hand."
Lỗi: chọn khay sơn mài cho nhà hay đổ nước nóng thẳng lên khay. Khay sẽ nhanh có vệt trắng. Chọn khay có lót sẵn tấm đế hoặc biếu kèm vài miếng lót cốc.
Lỗi: mua món mới làm, gói kín ngay. Mùi sơn đọng lại trong hộp, mở ra hăng. Để thoáng vài ngày trước khi đóng gói.
Lỗi: dùng hộp sơn mài đựng bánh mứt ướt hay ô mai ngâm đường. Đường và dầu ngấm vào khe, làm dính, mốc. Chỉ đựng mứt khô, kẹo có giấy gói, hạt khô.
Câu hỏi thường gặp
Đồ sơn mài có hợp làm quà Tết cho ông bà không?
Rất hợp, nhất là hộp mứt nhiều ngăn và khay trà, vì ông bà dùng mỗi năm khi tiếp khách. Chọn màu đỏ trầm, đen, nâu với hoạ tiết hoa sen, hoa cúc, đừng chọn màu quá chói.
Làm sao biết đồ sơn mài là sơn ta hay sơn công nghiệp?
Sơn ta có màu trầm, bóng sâu khi nhìn nghiêng, mùi nhựa nhẹ và cứng tay; sơn công nghiệp bóng gắt, màu tươi, mùi dung môi rõ. Muốn chắc, hỏi người bán và xin ghi rõ trên hoá đơn.
Đồ sơn mài có đựng thức ăn được không?
Chỉ khi lớp sơn trong lòng là loại dùng cho đồ ăn và đã khô hẳn. Hộp mứt nên đựng đồ khô, có giấy lót; không đựng thức ăn ướt, nóng hay chua.
Có nên biếu tranh sơn mài khi chưa biết nhà người nhận?
Không nên. Tranh cần đúng khổ với bức tường và hợp tông màu phòng. Nếu muốn tặng tranh, hỏi người nhà về chỗ treo, hoặc chọn tranh nhỏ có giá đỡ để bàn.
Mang đồ sơn mài ra nước ngoài có bị giữ lại không?
Đồ sơn mài thành phẩm thường không bị cấm, nhưng mỗi nước có quy định riêng về đồ gỗ và vật liệu tự nhiên. Nên giữ hoá đơn, khai báo khi được hỏi và tránh món có khảm vật liệu từ động vật quý hiếm.
Đồ sơn mài bị trầy sau khi trao có sửa được không?
Vết trầy nhẹ trên mặt sơn ta có thể mài và đánh bóng lại ở xưởng sơn mài. Vết bong tróc lộ cốt thì phải sơn lại, tốn công nên cần hỏi nơi bán có nhận sửa không.