Tượng đá tạc để bàn đáng biếu khi được tạc từ một khối đá tự nhiên nguyên vẹn, có vân đá chạy liền qua thân tượng, cầm nặng và mát tay; còn những bức trắng tinh không một gợn vân, nhẹ và ấm tay, thường là bột đá trộn keo đổ khuôn. Cả hai đều có chỗ dùng, nhưng giá phải khác nhau và bạn nên biết mình đang biếu loại nào.
Bài này nói về các món đá tạc cỡ nhỏ đặt trên bàn, kệ: tượng con vật, hoa sen, quả đào, tượng người cách điệu, đĩa đá, hộp đá. Bạn sẽ có cách phân biệt đá tạc nguyên khối với đá ép bột, chọn loại đá theo chỗ đặt, kiểm khuyết tật, giữ tượng không ố, chuyển đi xa, và vài câu ghi thiệp. Tinh thể, cụm đá thô thì xem bài riêng về thạch anh trưng bày.
Ba loại "tượng đá" bạn sẽ gặp ở quầy
Đá tự nhiên tạc nguyên khối. Được đục, mài từ một khối đá như cẩm thạch trắng, cẩm thạch vân, đá xanh, đá đen. Vân đá chạy liên tục qua các mặt, có chỗ đậm chỗ nhạt, đôi khi có đốm tạp nhỏ. Nặng, mát tay lâu. Đây là loại có giá trị nhất, ở tầng khá đến cao tuỳ loại đá và tay nghề.
Đá ép bột, đá đúc. Bột đá trộn keo nhựa, đổ khuôn rồi đánh bóng. Màu đều tăm tắp, không có vân thật hoặc vân in lặp lại giống nhau giữa các bức. Nhẹ hơn đá thật cùng cỡ, chạm vào ấm lên nhanh. Ở tầng phổ thông; chi tiết có thể rất sắc nét vì làm từ khuôn.
Đá thật tạc máy, hoàn thiện tay. Đá tự nhiên nhưng phần thô do máy tạc theo mẫu, thợ chỉ hoàn thiện. Hai bức cùng mẫu rất giống nhau về khối, nhưng vân đá mỗi bức khác nhau. Giá ở giữa, là lựa chọn hợp lý cho quà biếu tầng khá.
Một mẹo phân biệt nhanh: xin người bán xem hai ba bức cùng mẫu đặt cạnh nhau. Nếu vân, màu giống hệt nhau, nhiều khả năng là đá ép hoặc vân in. Nếu khối giống mà vân khác, đó là đá thật. Lật đáy tượng: đá ép thường có đáy phẳng lì, đôi khi thấy bọt khí; đá thật có vết mài, vết đục.
Các loại đá hay dùng tạc đồ để bàn
Mỗi loại đá có màu, độ cứng và điểm yếu riêng. Biết trước điểm yếu giúp bạn chọn đúng chỗ đặt và dặn người nhận cách giữ.
| Loại đá | Vẻ ngoài | Điểm yếu | Chỗ đặt hợp |
|---|---|---|---|
| Cẩm thạch trắng | Trắng sữa, vân xám mờ, trong nhẹ ở mép mỏng | Dễ ố vàng vì nước trà, dầu tay; mềm, dễ xước | Kệ trong nhà, tránh bàn trà |
| Cẩm thạch vân màu | Hồng, xanh, nâu, vân chạy rõ | Như trên, nhưng ít lộ vết bẩn hơn | Phòng khách, bàn làm việc |
| Đá xanh | Xám xanh, mịn, mờ | Nặng, mặt mờ dễ bám bụi | Sân vườn nhỏ, bàn gỗ tối |
| Đá đen mài bóng | Đen sâu, bóng như gương | Lộ dấu tay, bụi; cạnh mài sắc dễ mẻ | Bàn làm việc hiện đại |
| Đá xà vân (hay bị bán dưới tên ngọc) | Xanh nhạt, trong mờ, sờ trơn | Mềm, dễ xước, hay bị gọi nhầm là ngọc quý | Tủ kính |
Cẩm thạch trắng là loại đẹp nhất mà cũng kén nhất: một vòng nước trà hay vết dầu tay để qua đêm có thể thành vệt ố vàng không lau sạch được. Nếu người nhận hay đặt đồ lên bàn trà, chọn cẩm thạch vân màu hoặc đá đen.
Kiểm khuyết tật trước khi mua
Tượng đá có những lỗi khó nhìn thấy ở quầy sáng đèn. Mang theo đèn pin điện thoại và kiểm lần lượt:
- Vết nứt ẩn: soi đèn sát mặt đá, nhất là chỗ nối giữa thân và chi tiết mảnh như cổ con vật, cánh hoa. Đường mảnh như sợi tóc chạy xuyên qua vân là vết nứt, không phải vân.
- Chỗ gắn keo: chi tiết bị gãy rồi gắn lại có đường viền bóng hơn xung quanh, màu hơi khác. Gõ nhẹ quanh chỗ nghi ngờ, tiếng đục khác chỗ khác.
- Lỗ rỗ trám: đá tự nhiên đôi khi có lỗ rỗ được trám bột màu; soi nghiêng sẽ thấy mảng mờ khác độ bóng.
- Mặt đánh bóng: chỗ bóng phải bóng đều; chỗ để mờ phải mờ đều. Vệt loang giữa hai vùng là hoàn thiện vội.
- Đáy: phẳng, có dán nỉ; tượng đá đặt lên mặt kính không lắc.
- Cân: hỏi khối lượng. Cùng cỡ, đá thật nặng hơn đá ép bột rõ rệt.
Đá tự nhiên có đốm tạp, vân lệch là chuyện bình thường, không phải lỗi. Lỗi thật là vết nứt, chỗ gãy gắn lại mà không được báo, và đá ép bột bán với giá đá thật.
Chọn hình tạc theo người nhận và chỗ đặt
Hình tạc quen thuộc nhất trong đồ đá để bàn là hoa sen, quả đào, đôi chim, cá chép, con vật của năm, và tượng người cách điệu dạng khối trơn. Hoa sen, quả đào trung tính, hợp đa số gia đình; quả đào trong dân gian hay gắn với lời chúc sống lâu nên được chọn biếu ông bà, bố mẹ. Đôi chim hợp quà cưới, quà tân gia. Tượng người cách điệu, khối đá mài trơn hợp nhà hiện đại, người trẻ.
Chỗ đặt quyết định cỡ và độ chi tiết. Tượng đặt trên kệ cao nhìn từ dưới lên cần khối rõ, ít chi tiết vụn, vì chi tiết nhỏ ở trên cao không ai thấy mà chỉ thêm chỗ bám bụi. Tượng đặt trên bàn làm việc, nhìn gần, mới đáng chọn loại chạm tinh. Tượng đặt bàn trà thấp nên tránh cẩm thạch trắng vì vòng nước ly sẽ in lên.
Một điều nên tránh: tượng hình người có mang dấu hiệu tôn giáo, tượng các vị thần, hình có ý nghĩa thờ cúng. Những món này người nhận thường muốn tự chọn, tự rước, và không phải nhà nào cũng muốn bày ở phòng khách. Nếu bạn biết rõ người nhận mong một bức như vậy, hãy hỏi họ cỡ và chỗ đặt trước, đừng tự quyết.
Ví dụ giả định: chị Thảo muốn biếu bố chồng nhân dịp mừng thọ. Ban đầu chị nhắm một bức tượng ông thọ bằng đá trắng to, nhưng nhà bố mẹ chồng đã có bàn thờ và tủ trưng đầy. Chị đổi sang một quả đào đá vân hồng nhỏ, đặt vừa trên đầu tủ kính cạnh bộ ấm chén của bố; món quà nhỏ hơn mà được bày ngay hôm đó.
Giữ tượng đá sạch, không ố từ lúc mua tới lúc trao
Cẩm thạch và nhiều loại đá mềm có lỗ xốp rất nhỏ, hút dầu và nước màu. Vì vậy từ lúc mua về, hạn chế cầm tay trần: dầu da tay để lại dấu, lâu ngày ngả vàng. Cầm qua khăn sạch hoặc đeo găng vải.
Cất tượng trong hộp lót vải hoặc mút trắng; tránh giấy báo, giấy màu vì mực có thể in sang mặt đá khi ẩm. Không để tượng cạnh các món có dầu, có màu như hộp trà, hộp cà phê, đồ khô trong cùng một giỏ quà.
Nếu tượng bám bụi, lau bằng khăn mềm khô hoặc hơi ẩm bằng nước sạch, rồi lau khô ngay. Không dùng giấm, nước chanh, chất tẩy có axit: những thứ này ăn mòn mặt cẩm thạch, làm mất độ bóng chỉ sau một lần lau.
Khi trao, kèm một tấm thẻ dặn: lau khăn khô, không đặt ly nước lên tượng hay cạnh tượng, không dùng chất tẩy. Người nhận thường không biết đá trắng dễ ố tới mức nào cho đến khi đã muộn.
Chuyển tượng đá đi xa
Tượng đá nặng, và chính trọng lượng làm nó dễ vỡ khi rơi hay khi bị vật khác đè. Làm theo trình tự:
- Gói chi tiết mảnh trước: cổ, tai, cánh hoa, quai. Một miếng mút nhỏ quấn quanh, cố định bằng băng dính giấy (không dán băng dính trực tiếp lên mặt đá).
- Quấn toàn bộ tượng bằng ba lớp xốp hơi.
- Đặt vào hộp vừa khít, chèn kín; hộp đó đặt vào thùng lớn hơn, chèn tiếp một lớp nữa. Hai lớp hộp tốt hơn một lớp xốp dày.
- Tượng nặng trên năm ký nên đóng thùng gỗ hoặc nhờ nơi bán đóng.
- Ghi "hàng nặng, dễ vỡ, không lật" ngoài thùng; chụp ảnh lúc đóng gói.
- Báo người nhận mở trên mặt mềm, không lôi tượng ra bằng cách cầm chi tiết mảnh.
Nếu tự mang bằng xe máy, đặt thùng ở giữa, chèn chặt, không treo móc. Một ổ gà đủ làm tượng đá đập vào thành thùng nếu chèn lỏng.
Gửi qua chuyển phát thì khai đúng là hàng đá, dễ vỡ, và hỏi trước mức bồi thường. Nhiều nơi tính cước theo cân nặng thực, nên tượng đá vài ký kèm thùng gỗ có thể tốn cước đáng kể; tính phần này vào ngân sách món quà ngay từ đầu để khỏi phải chọn cách đóng gói sơ sài cho rẻ.
Câu ghi thiệp mẫu và lỗi hay gặp
Thiệp đi kèm tượng đá có thể nhắc đến tính bền của đá, nhưng nói nhẹ nhàng, đừng biến thành lời hứa hẹn:
- "Biếu thầy bông sen đá trắng cho kệ sách. Đá thì bền, như những điều thầy dạy chúng em vẫn còn đó."
- "Mừng anh chị về nhà mới. Em gửi đôi chim đá nhỏ, anh chị đặt ở phòng khách cho vui mắt."
- "Con biếu bố mẹ quả đào đá vân hồng, để trên tủ phòng khách. Con chúc bố mẹ mạnh khoẻ, sống lâu với con cháu."
- Lỗi 1: mua đá ép bột với giá đá tạc nguyên khối vì không so vân giữa các bức.
- Lỗi 2: biếu cẩm thạch trắng cho nhà hay đặt ấm trà, ly nước lên mọi mặt kệ.
- Lỗi 3: chọn tượng nặng cho người lớn tuổi hay lau dọn, tượng rơi vỡ hoặc làm đau tay.
Nếu tượng có hình tôn giáo, chỉ biếu khi biết rõ người nhận muốn trưng; còn với tượng con vật, hoa quả, ý nghĩa dân gian của từng hình chỉ nên nói như một câu chuyện tham khảo, không cần ghi lên thiệp. Lời chúc gắn với người nhận, với chỗ đặt, bao giờ cũng dễ nhận hơn lời chúc gắn với hòn đá.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao phân biệt tượng đá thật và đá ép bột?
So vài bức cùng mẫu: đá thật có vân khác nhau, đá ép giống hệt nhau. Cầm cân tay: đá thật nặng và mát lâu, đá ép nhẹ hơn, ấm nhanh. Xem đáy: đá ép hay có đáy phẳng lì, có bọt khí; đá thật có vết mài, vết đục.
Tượng cẩm thạch trắng bị ố vàng có làm sạch được không?
Vết ố nhẹ trên bề mặt có thể giảm bằng cách lau nước sạch và để khô, nhưng vết thấm sâu do dầu, trà thì khó lấy hết. Thợ đá có thể mài lại mặt. Không tự dùng chất tẩy có axit vì sẽ làm mờ mặt đá.
Tượng đá có nên đặt ngoài ban công không?
Đá xanh, đá đen chịu nắng mưa tốt hơn. Cẩm thạch trắng để ngoài trời sẽ ố, bám rêu và mất độ bóng dần. Tượng đá để bàn cỡ nhỏ nên đặt trong nhà; tượng ngoài trời cần chọn loại đá khác và cỡ khác.
Đá ép bột có nên dùng làm quà biếu không?
Được, nếu bạn biết đó là đá ép và mua ở tầng giá phổ thông. Đá ép có ưu điểm chi tiết sắc nét, nhẹ, dễ vận chuyển. Chỉ không nên giới thiệu là đá tạc nguyên khối khi trao quà.
Tượng đá bị mẻ một chút có sửa được không?
Mẻ nhỏ ở cạnh có thể mài lại cho tròn, hoặc trám bằng keo trộn bột đá cùng màu. Chi tiết gãy rời có thể gắn lại nhưng sẽ còn đường nối. Giữ hoá đơn và hỏi nơi bán, nhiều xưởng nhận sửa cho khách quen.
Tượng đá nặng bao nhiêu thì hợp để bàn?
Tượng để bàn làm việc nên dưới hai ký để dễ nhấc khi lau bàn. Tượng đặt kệ phòng khách có thể nặng ba đến năm ký. Nặng hơn thế nên coi là đồ trưng bày cố định, cần đế chắc và chỗ đặt ổn định.