Trà sen làm quà có ba kiểu khác hẳn nhau: trà ủ trong nguyên bông sen, trà ướp bằng gạo sen (phần nhị vàng tách ra) nhiều lượt, và trà tẩm hương sen. Hai kiểu đầu là trà ướp thật, công phu và giá ở tầng khá tới rất cao; kiểu thứ ba rẻ, thơm nồng nhưng hương tắt rất nhanh và không nên làm quà cho người sành.
Nếu người nhận là người lớn tuổi quen uống trà Bắc, trà sen ướp gạo sen là lựa chọn đẹp mà vẫn dùng được hằng ngày. Trà ủ nguyên bông hợp làm món quà trình diễn, pha trong một buổi trà đặc biệt. Bài này giúp bạn nhận ra từng kiểu, biết vì sao chúng chênh giá, chọn lượng và bảo quản, cùng ba loại trà ướp hoa khác hợp với người thích hương nhẹ nhàng.
Vì sao trà sen thật đắt: nhìn vào công làm
Trà sen ướp thật cần ba thứ cùng lúc: trà nền tốt (thường là trà xanh búp đã sao kỹ), sen đúng mùa hè và rất nhiều công. Với kiểu ướp gạo sen, người làm hái sen từ sáng sớm, tách lấy phần gạo (đầu nhị màu vàng), rồi ủ trà với gạo theo từng lớp, sấy nhẹ, sàng bỏ gạo, rồi lặp lại nhiều lượt. Theo cách làm cổ truyền thường được kể, để được một cân trà ướp kỹ cần gạo của hàng nghìn bông sen. Con số chính xác mỗi nhà một khác, nhưng thứ tự lớn ấy giải thích vì sao trà sen thật không thể rẻ.
Kiểu ủ trong bông thì đơn giản hơn về quy trình nhưng tốn bông: mỗi bông chỉ ủ được một nhúm trà nhỏ, đủ pha một hai ấm. Bông được buộc lại qua đêm, sáng ra lấy trà, gói kín hoặc để nguyên trong bông bọc lá sen. Loại này đẹp, có tính trình diễn, nhưng giữ hương ngắn hơn trà ướp gạo đã sấy kỹ.
Trà tẩm hương thì khác hoàn toàn: trà nền thường là trà búp phổ thông, phun hoặc trộn hương liệu. Mở túi thơm sực, nước đầu thơm, sang nước hai đã nhạt, sang nước ba gần như chỉ còn vị chát của trà nền. Không phải ai bán loại này cũng có ý lừa, nhiều nơi ghi rõ là "trà hương sen". Vấn đề là khi tên gọi bị viết thành "trà sen" chung chung và giá đặt gần với trà ướp thật.
Vì vậy câu đầu tiên nên hỏi người bán không phải "trà này có thơm không" mà là "trà này ướp bằng gì, mấy lượt, sen mùa năm nào". Câu trả lời mơ hồ đã nói lên khá nhiều.
So ba kiểu trà sen theo cách nhận và người hợp
Bảng dưới gói lại phần nhận biết. Không có cột nào tuyệt đối đúng cho mọi lô, nhưng nếu nhiều dấu hiệu cùng chỉ về một phía thì bạn có thể khá yên tâm.
| Tiêu chí | Ướp gạo sen nhiều lượt | Ủ trong nguyên bông | Tẩm hương sen |
|---|---|---|---|
| Hương khi mở túi | Thơm sâu, dịu, phải đưa gần mới rõ | Thơm tươi, có mùi cánh hoa | Thơm nồng, ngọt, ngửi xa đã thấy |
| Cánh trà khô | Có thể lẫn vài sợi gạo sen khô sót lại | Nằm trong lòng bông, cánh trà nền nhìn rõ | Thường bóng, đều, không lẫn gì |
| Hương khi pha tới nước ba | Vẫn còn, nhẹ dần | Còn ở nước hai, nhạt ở nước ba | Gần như hết |
| Thời gian giữ hương | Dài nếu đóng kín | Ngắn, nên dùng sớm | Hương liệu nằm lâu nhưng lên mùi gắt |
| Hợp ai | Người lớn tuổi, người sành trà, biếu Tết trang trọng | Món quà trình diễn cho một buổi trà | Dùng trong nhà, không nên biếu người sành |
| Tầng giá | Cao đến rất cao | Khá đến cao, tính theo bông | Phổ thông |
Một mẹo đơn giản: ngửi bã trà sau khi pha. Trà ướp thật để lại mùi sen dịu trong bã ấm; trà tẩm thường để lại mùi chát xanh của trà nền, phần thơm đã trôi hết vào nước đầu.
Trà nhài, trà ngâu, trà bưởi: ba lựa chọn nhẹ hơn trà sen
Trà nhài. Hương thơm thanh, dễ uống, hợp người trẻ, người mới tập uống trà và cả người nước ngoài. Trà nhài ướp thật thường có hương hoa tươi, không ngọt gắt; loại tẩm thì nồng mùi xà phòng thơm. Hợp làm quà cho đồng nghiệp, cho gia đình có người không quen trà xanh đậm.
Trà ngâu. Hoa ngâu nhỏ, hương ngọt nhẹ, là kiểu trà ướp cổ của người Bắc. Ít nơi bán hơn trà nhài và trà sen, nên đây là món quà có chút lạ cho người lớn tuổi từng uống thời trẻ. Hãy hỏi kỹ nơi làm, vì loại này dễ bị pha hương.
Trà bưởi. Ướp bằng hoa bưởi mùa xuân, hương ngọt dịu, rất hợp không khí Tết. Hoa bưởi ra theo mùa nên trà ướp thật có mùa; loại bán quanh năm với hương nồng thì nên nghi ngờ.
Chọn giữa ba loại thế nào. Người nhận thích hương mạnh và dễ uống: trà nhài. Người lớn tuổi hay hoài niệm: trà ngâu hoặc trà sen. Biếu dịp đầu xuân, muốn gợi mùa: trà bưởi. Nếu không biết khẩu vị, một hộp ba túi nhỏ ba hương là lựa chọn an toàn, người nhận tự thử và giữ loại mình thích.
Một lưu ý chung. Trà ướp hoa phần lớn dùng trà xanh làm nền, nên vẫn có chất kích thích như trà xanh. Người khó ngủ nên uống buổi sáng. Người đang điều trị bệnh, phụ nữ có thai nên hỏi bác sĩ trước khi uống trà thường xuyên.
Danh sách kiểm khi mua trà sen làm quà
Mang danh sách này theo khi đi mua hoặc đọc kỹ trang bán hàng trước khi đặt:
- Tên gọi ghi rõ "ướp" hay "hương": "trà ướp sen", "trà hương sen" là hai món khác nhau.
- Có ghi mùa sen, năm ướp hoặc ngày đóng gói.
- Có thông tin cơ sở làm, nơi sản xuất, có thể liên hệ hỏi lại khi cần.
- Giá nằm đúng tầng: trà ướp gạo sen mà giá ngang trà búp phổ thông là điều không hợp lý.
- Túi trong kín, nhiều lớp; trà sen hút mùi và hút ẩm nhanh hơn trà mộc.
- Được ngửi hoặc pha thử, hoặc có gói nhỏ để thử trước khi mua nhiều.
- Với trà ủ bông: bông còn tươi hay đã khô, ủ ngày nào, giữ được mấy ngày.
Nếu mua trà ủ nguyên bông để biếu, hãy hẹn ngày lấy sát ngày trao, vì loại này không chờ lâu được. Còn trà ướp gạo sen đóng kín có thể mua trước Tết vài tuần mà không lo.
Hộp, lượng và cách trao để món quà đúng giá trị
Trà sen ướp thật thường được bán theo lạng hoặc theo hộp nhỏ. Với hạng giá cao, lượng nhỏ là bình thường và người nhận sành trà hiểu điều đó. Đừng vì muốn hộp trông to mà đổi sang loại rẻ hơn lượng nhiều hơn: người uống trà sen đánh giá món quà bằng một chén đầu tiên.
Hộp nên có lớp trong kín (hộp thiếc, lọ gốm có nắp khít, hoặc túi bạc nhiều lớp), bên ngoài mới là hộp giấy, hộp gỗ hoặc hộp sơn mài. Đặt kèm trong hộp một mảnh giấy nhỏ ghi cách pha: lượng trà, nhiệt độ nước, thời gian ủ ngắn. Trà sen pha nước quá sôi, ủ quá lâu thì hương bị át bởi vị chát.
Khi trao, bạn nên nói ngắn với người nhận rằng đây là trà ướp, nên dùng ấm nhỏ và uống từ từ. Với trà ủ bông, nên trao tận tay, nhắc người nhận dùng trong vài ngày, không để qua Tết.
Thiệp mẫu cho ông bà, bố mẹ: Cháu gửi ông bà chút trà ướp gạo sen mùa hè năm nay. Ông bà pha ấm nhỏ, nước vừa sôi, uống những sáng đầu xuân cho ấm lòng ạ. Thiệp mẫu cho người bạn sành trà: Gửi anh hộp trà sen ướp mấy lượt, em không dám nói là ngon nhất, chỉ dám nói là thật. Hẹn anh một buổi trà đầu năm.
Bảo quản trà sen và trà ướp hoa tới lúc trao
Trà ướp hoa nhạy hơn trà mộc vì phần hương nằm trên bề mặt cánh trà. Đóng kín tuyệt đối là điều kiện đầu tiên. Không để hộp trà sen chung ngăn với cà phê, gia vị, nến thơm, xà phòng; chỉ vài ngày là hương sen bị lẫn.
Để ở nơi khô mát, tránh nắng. Với trà ướp gạo sen đóng kín, để ở nhiệt độ phòng mát trong vài tuần vẫn ổn. Nếu nhà nóng ẩm, có thể cho túi đã ép kín vào ngăn mát tủ lạnh, rồi lấy ra trước một ngày để túi về nhiệt độ phòng mới mở. Đừng cho trà vào ngăn đá: hơi ẩm ngưng tụ khi lấy ra sẽ làm hỏng trà.
Trà ủ nguyên bông là ngoại lệ. Bông sen tươi bọc lá sen chỉ nên để trong ngăn mát một hai ngày. Nếu bông đã chuyển nâu, mềm nhũn, có mùi chua, trà bên trong đã kém. Nếu người nhận ở xa, đừng gửi loại ủ bông qua đường chuyển phát dài ngày, hãy đổi sang trà ướp gạo đóng kín.
Một sai lầm phổ biến là mở túi cho người nhà ngửi thử trước khi biếu. Trà sen ướp thật hương sâu nhưng mỏng, mỗi lần mở là một phần hương bay mất. Người nhận nên là người đầu tiên mở túi.
Biếu ai loại nào: ghép trà ướp hoa với người nhận
Cùng là trà ướp, mỗi loại hợp một kiểu người uống. Bảng dưới là gợi ý theo thói quen, không phải luật; nếu biết người nhận từng khen loại nào, cứ theo loại đó.
| Người nhận | Nên chọn | Lượng và hộp | Tránh |
|---|---|---|---|
| Ông bà, bố mẹ quen trà Bắc, uống mỗi sáng | Trà ướp gạo sen hoặc trà ngâu | Hai ba hộp nhỏ, dùng dần | Trà hương sen rẻ, hương gắt |
| Người sành trà, hay tổ chức buổi trà | Trà ướp gạo sen nhiều lượt, hoặc vài bông ủ trà trao tận tay | Lượng nhỏ, ghi mùa sen | Hộp to ruột kém |
| Đồng nghiệp trẻ, người mới tập uống trà | Trà nhài ướp thật | Hộp vừa, có hướng dẫn pha | Trà quá đậm, quá chát |
| Gia đình hay tiếp khách ngày Tết | Trà bưởi hoặc trà nhài, kèm một hộp nhỏ trà sen | Hộp lớn chia túi | Một túi to mở một lần |
| Người ở xa, gửi chuyển phát nhiều ngày | Trà ướp gạo sen đóng kín | Túi hút chân không trong hộp cứng | Trà ủ bông tươi |
Với người nhận hầu như không uống trà, trà ướp hoa vẫn là món quà khó dùng hết. Nếu chỉ muốn tặng một thứ thơm và đẹp, một hộp nhỏ trà nhài kèm hai chiếc chén sứ trắng thường được dùng tới hơn là một hộp trà sen hạng cao để trong tủ.
Thêm một chuyện nhỏ: nếu biếu nhiều nhà cùng lúc, ghi tên người nhận lên mặt đáy từng hộp ngay khi đóng, để khỏi nhầm hộp trà ướp gạo sen dành cho ông bà với hộp trà nhài dành cho đồng nghiệp.
Câu hỏi thường gặp
Trà sen ướp gạo và trà sen ủ bông, loại nào hợp làm quà Tết hơn?
Trà ướp gạo sen hợp quà Tết hơn vì đóng kín giữ hương được lâu, người nhận dùng dần qua nhiều tuần. Trà ủ bông đẹp và lạ nhưng chỉ nên dùng trong vài ngày, hợp khi bạn trao tận tay và người nhận pha sớm.
Làm sao nhận biết trà sen tẩm hương nhanh nhất?
Pha thử tới nước thứ ba. Trà tẩm thường thơm nồng ở nước đầu rồi tắt hẳn, bã trà chỉ còn mùi chát xanh. Trà ướp thật hương dịu hơn lúc đầu nhưng vẫn còn ở nước sau, bã ấm còn thoảng mùi sen.
Trà sen có nên pha bằng nước thật sôi không?
Không nên. Nước vừa sôi để nguội bớt một chút giúp giữ phần hương sen, còn nước quá sôi và ủ lâu làm vị chát át hương. Nên dùng ấm nhỏ, ủ ngắn, rót ra chén ngay rồi pha tiếp lượt sau.
Có nên mua trà sen loại rẻ để biếu nhiều người không?
Nếu biếu nhiều người, bạn có thể chọn trà nhài hoặc trà bưởi ướp thật ở tầng khá, hơn là trà hương sen rẻ. Người nhận sẽ thấy món quà thật thà hơn, còn trà hương sen giá thấp dễ bị nhận ra ngay từ chén đầu.
Trà ướp hoa có hợp người lớn tuổi không?
Phần lớn người lớn tuổi thích trà ướp hoa vì hương dịu, dễ uống. Tuy nhiên nền vẫn là trà xanh nên vẫn có chất kích thích; người khó ngủ nên uống buổi sáng, người đang điều trị bệnh nên hỏi bác sĩ trước.
Trà sen để được bao lâu?
Trà ướp gạo sen đóng kín, để nơi khô mát giữ hương tốt trong vài tháng, mở ra thì nên dùng trong vài tuần. Trà ủ nguyên bông chỉ nên dùng trong một hai ngày, để lâu hơn bông sẽ úng và trà mất mùi.