Chè shan tuyết làm quà hợp nhất với người đã uống trà lâu năm và muốn thử vị khác trà Thái Nguyên: nước dày, ngọt hậu dài, búp phủ lông trắng như phủ tuyết. Khi mua, điều cần làm rõ không phải chữ "cổ thụ" trên túi mà là chè làm theo kiểu nào (búp xanh sao, bạch trà phơi, hồng trà hay ép bánh) và lá lấy từ đâu, mùa nào.
Chè shan mọc nhiều ở vùng núi cao phía Bắc như Hà Giang cũ (nay thuộc Tuyên Quang), Yên Bái cũ (nay thuộc Lào Cai), Sơn La. Cùng một nguồn lá, mỗi cách chế biến cho ra một món quà khác nhau. Bài dưới đi qua bốn dạng phổ biến, cách nhận hàng cây cổ thụ hay cây trồng mới, cách đóng gói, bảo quản, và người nhận nào hợp dạng nào.
Bốn dạng chè shan bạn sẽ gặp khi mua
Shan búp xanh sao. Làm giống trà xanh: hái búp, diệt men bằng chảo nóng, vò, sấy. Cánh to hơn chè Thái Nguyên, xoăn lỏng, phủ lông tơ trắng. Nước vàng sáng, chát nhẹ hơn, ngọt hậu sâu. Đây là dạng dễ uống nhất với người quen trà xanh Bắc, hợp biếu bố mẹ, người lớn tuổi.
Shan trắng, bạch trà. Chỉ lấy búp non nhất, phơi hoặc sấy nhẹ, gần như không vò. Búp nguyên, thẳng, trắng bạc. Nước rất nhạt màu, vị thanh, ngọt nhẹ như mật. Công hái nhiều, sản lượng ít nên ở tầng cao. Hợp người sành, người thích món ít gặp; người quen uống chát đậm có thể thấy "nhạt như nước".
Hồng trà shan. Lá được cho lên men gần trọn, cánh màu nâu đỏ, nước màu hổ phách, vị ngọt, mùi mật, mùi trái cây chín. Ít chát nên hợp người mới uống, người nước ngoài, người uống được buổi chiều mà không thấy gắt. Pha được cả kiểu ấm nhỏ lẫn bình to.
Shan ép bánh, kiểu phổ nhĩ. Lá được làm khô rồi ép thành bánh tròn hoặc viên, có loại để lâu cho hương chuyển dần. Món này hợp người thích sưu tầm, thích theo dõi trà thay đổi qua năm. Không hợp người chỉ muốn pha ấm trà buổi sáng, vì phải tách bánh, tráng trà, cách pha khác hẳn.
Chọn nhanh khi đang phân vân. Biếu người lớn tuổi quen trà Bắc: shan búp xanh. Biếu người sành: bạch trà hoặc bánh ép có ghi năm. Biếu người trẻ, người ít uống trà, người nước ngoài: hồng trà shan.
Chữ "cổ thụ" trên túi: nên tin tới đâu
Gần như túi chè shan nào cũng ghi "cổ thụ". Thực tế, vùng chè shan có cả cây già hàng trăm năm lẫn cây trồng mới vài năm, và lá từ hai nguồn này đều được bán dưới tên chè shan tuyết. Lá cây cổ thụ hiếm, hái khó vì cây cao, nên lượng ít và giá cao hơn hẳn. Lá cây trồng mới vẫn là chè shan, vẫn ngon, chỉ là không nên trả giá cổ thụ cho nó.
Vài dấu hiệu giúp bạn đánh giá lời giới thiệu: người bán nói được thôn, bản cụ thể, độ cao vùng trồng, mùa hái, cách hái (trèo cây hay hái tầm tay); lá sau khi pha to, dày, gân rõ, mép răng cưa thưa; nước pha tới nhiều lượt vẫn còn vị ngọt. Nếu người bán chỉ nói chung chung "trên núi, cây mấy trăm năm" mà không nói thêm được gì, hãy coi đó là lời quảng cáo.
Một lưu ý về giá: cùng ghi "cổ thụ" mà giá nằm ở tầng phổ thông thì gần như chắc là lá cây trồng hoặc lá trộn. Điều này không xấu nếu bạn mua đúng giá và nói đúng với người nhận. Cái dở là trả giá cao cho một món quà rồi ghi lên thiệp những điều không đúng.
Nếu người nhận là người sành, họ thường đánh giá chè qua bã sau khi pha nhiều hơn là qua chữ trên túi. Vì vậy, khi phân vân giữa một gói "cổ thụ" không rõ nguồn và một gói shan trồng có thông tin rõ ràng, gói thứ hai là món quà thật thà hơn.
Cách nhận hàng tốt và hàng kém theo từng dạng
Bảng dưới là các dấu hiệu nhìn và thử nhanh, dùng được khi mua trực tiếp hoặc khi nhận hàng đặt online trước khi đem đi biếu.
| Dạng | Dấu hiệu tốt | Dấu hiệu nên nghi | Thử nhanh |
|---|---|---|---|
| Búp xanh sao | Lông tơ trắng bám tự nhiên, cánh khô giòn, hương cốm và hương núi | Cánh vụn, nhiều cẫng, mùi khói khét | Nước ba vẫn ngọt hậu |
| Bạch trà | Búp nguyên, trắng bạc, nhẹ tay, hương mật | Búp gãy nát, xám đen, mùi ẩm mốc | Ủ lâu không chát gắt |
| Hồng trà | Cánh nâu đỏ đều, có ánh vàng ở đầu búp, mùi mật | Cánh đen sì, mùi chua | Nước trong, màu hổ phách |
| Bánh ép | Bánh chắc, mép gọn, lá nhìn được hình dạng, mùi khô sạch | Bánh bở, có đốm trắng mốc, mùi hầm kho | Tách thử vẫn thấy lá nguyên |
Mốc là điều phải loại ngay với bánh ép: đốm trắng hoặc xanh trên bề mặt, mùi ẩm hắc. Đừng nhầm với lông tơ của búp, vốn khô và rời ra khi chạm vào. Nếu không chắc, đừng biếu bánh đó cho người lớn tuổi.
Đóng gói và bảo quản chè shan trước khi biếu
Chè shan khô hơn một số loại trà khác, nhưng vẫn hút ẩm và hút mùi. Các bước nên làm từ hôm mua:
- Kiểm tra túi trong: búp xanh và bạch trà phải ở túi kín, ép bớt khí. Nếu mua cân rời, đóng lại ngay trong ngày.
- Bánh ép thì khác: để nguyên giấy gói, đặt trong hộp giấy hoặc hộp gỗ khô thoáng, không bọc kín nilon nhiều ngày vì bánh cần thở nhẹ và tránh đọng ẩm.
- Để xa bếp, xa ngăn đựng gia vị, cà phê, nến thơm; chè shan hút mùi rất nhanh.
- Không để trong cốp xe, trên nóc tủ gần mái tôn hay cạnh cửa sổ nắng.
- Nếu phải gửi xa, đặt túi trà trong hộp cứng để búp không bị nghiền nát, chèn giấy quanh hộp.
- Trước hôm trao, đặt vào hộp quà cùng mảnh giấy nhỏ ghi dạng chè, mùa hái, cách pha gợi ý.
Bạch trà và búp xanh nên được dùng trong vòng một năm kể từ lúc làm để còn hương đẹp. Hồng trà và bánh ép để lâu hơn được, có người còn thích để thêm vài năm. Hãy nói điều này với người nhận, để họ biết món nào nên mở trước.
Hợp người nhận nào, kiêng gì và câu ghi thiệp
Chè shan tuyết là món quà có câu chuyện: lá từ vùng núi cao, cây mọc giữa mây. Người nhận thích những câu chuyện như vậy thường là người lớn tuổi từng đi nhiều, người sành trà, người làm nghề viết, nghề dạy. Với họ, một túi nhỏ có thông tin rõ ràng đáng giá hơn một hộp lớn chung chung.
Ít hợp với ai: người quen trà ướp hoa thơm nồng (họ thấy chè shan mộc mạc), người không có thời gian pha ấm nhỏ (bạch trà, bánh ép cần pha cẩn thận), và người đang được bác sĩ dặn hạn chế đồ uống có chất kích thích. Người đang điều trị bệnh, phụ nữ có thai nên hỏi bác sĩ trước khi uống trà thường xuyên.
Không nên giới thiệu chè shan bằng những lời về công dụng chữa bệnh. Món quà đã đủ hay khi bạn nói về vị, về nơi trồng, về cách pha.
Mẫu thiệp cho người lớn tuổi: Cháu gửi bác túi chè shan búp sao vụ xuân, lá hái trên núi cao phía Bắc. Bác pha ấm nhỏ, uống chậm thấy ngọt hậu rất lâu ạ. Mẫu cho người sành: Em biếu anh chiếc bánh shan ép mùa thu năm nay. Anh cứ để thêm ít lâu rồi mở, mỗi năm uống một lần xem trà đổi vị thế nào.
Cách pha để người nhận thấy đúng vị
Nhiều người nhận chè shan về pha như chè Thái Nguyên rồi thấy "không có gì đặc biệt". Kèm một tờ hướng dẫn ngắn giúp món quà được dùng đúng:
- Búp xanh sao: nước vừa sôi để nguội bớt, ấm nhỏ, lượng trà vừa phải, ủ chừng nửa phút tới một phút, pha được nhiều lượt.
- Bạch trà: nước nóng vừa phải, không dùng nước sôi sùng sục, ủ lâu hơn, nước nhạt màu là bình thường.
- Hồng trà: nước sôi, ủ ngắn, có thể pha bình to cho cả nhà; uống nóng hoặc để nguội đều được.
- Bánh ép: tách một miếng nhỏ, tráng qua nước sôi một lần, đổ đi, rồi pha nhiều lượt ngắn.
- Nước pha: nước lọc sạch, không mùi; nước có mùi clo làm mất cái ngọt của chè shan.
Tờ hướng dẫn chỉ cần vài dòng, viết tay càng tốt. Người nhận sẽ nhớ món quà vì nó được dùng đúng cách ngay từ ấm đầu tiên. Nếu người nhận chưa có ấm nhỏ, một ấm sứ trắng vừa tay đi kèm là đủ, không cần cả bộ dụng cụ cầu kỳ; ấm sứ trắng còn giúp nhìn rõ màu nước, thứ người uống chè shan hay để ý.
Vì sao cùng tên chè shan mà giá chênh nhiều tầng
Người mua lần đầu thường bối rối khi thấy hai túi cùng ghi chè shan tuyết mà một túi ở tầng phổ thông, túi kia ở tầng cao gấp nhiều lần. Phần chênh nằm ở năm chỗ: nguồn lá (cây già trên núi cao hay cây trồng thấp), phần được hái (chỉ búp non hay búp kèm lá), mùa hái (vụ xuân thường được quý hơn vụ hè), cách làm (bạch trà và hồng trà cần nhiều công hơn chè sao thường) và độ đều của thành phẩm (đã nhặt bỏ cẫng, lá già hay chưa).
Khi so hai túi, hãy so từng chỗ ấy chứ đừng so khối lượng. Một ví dụ giả định: chị Hạnh định mua hai túi lớn shan búp xanh ở tầng phổ thông để biếu bố chồng, rồi đổi sang một túi nhỏ hơn hái vụ xuân, đã nhặt sạch cẫng, có ghi thôn bản và ngày làm. Tổng tiền gần như không đổi, nhưng bố chồng chị pha tới lượt thứ tư vẫn khen ngọt, và hỏi lại nơi mua.
Một dấu hiệu nữa: chè shan tốt thường được bán theo lô nhỏ, có khi hết hàng giữa mùa. Nơi nào bán quanh năm một loại "cổ thụ thượng hạng" với lượng lớn không đổi, bạn nên hỏi thêm. Ngược lại, nơi chịu nói thẳng "lô này là cây trồng, lô kia là cây già, giá khác nhau" thường là nơi đáng tin hơn.
Với người nhận không quá sành, tầng khá có thông tin rõ ràng là lựa chọn cân bằng. Tầng cao chỉ thật sự đáng khi người nhận phân biệt được, hoặc bạn muốn biếu một món đặc biệt kèm câu chuyện đúng về nó.
Câu hỏi thường gặp
Chè shan tuyết khác chè Thái Nguyên thế nào khi làm quà?
Chè shan cánh to, nhiều lông tơ trắng, nước dày và ngọt hậu dài, ít chát gắt hơn. Chè Thái Nguyên cánh nhỏ, xoăn chặt, hương cốm, chát rõ. Người quen trà Bắc đậm có thể thích cả hai, nhưng chè shan hợp người muốn thử vị mới.
Có cách nào chắc chắn biết chè là cây cổ thụ thật không?
Không có cách nhìn nào chắc chắn tuyệt đối. Bạn chỉ có thể dựa vào thông tin người bán đưa ra, lá sau khi pha to dày, vị ngọt kéo dài qua nhiều lượt, và giá có hợp lý không. Thông tin càng cụ thể thì càng đáng tin.
Bánh chè shan ép có bị mốc khi để lâu không?
Có thể, nếu để nơi ẩm hoặc bọc kín nilon lâu ngày. Bánh nên để trong giấy gói, đặt hộp khô thoáng, tránh nơi ẩm và mùi lạ. Thấy đốm trắng hoặc xanh kèm mùi hắc thì không nên dùng và không nên biếu.
Hồng trà shan có hợp biếu người nước ngoài không?
Khá hợp, vì hồng trà ít chát, vị ngọt và mùi mật giống các loại trà đen quen thuộc với nhiều người nước ngoài. Nên kèm hướng dẫn pha bằng tiếng Anh ngắn và kiểm tra trước quy định mang thực phẩm vào nước của họ.
Nên biếu bao nhiêu chè shan là đủ?
Lượng nhỏ là đủ, nhất là với bạch trà và bánh ép ở tầng cao. Với búp xanh để uống hằng ngày, hai túi nhỏ hợp hơn một túi to. Người nhận sành trà quý thông tin rõ ràng về mùa hái và vùng trồng hơn là khối lượng.