Một bộ ấm chén làm quà tốt là bộ rót gọn, nắp khít, men lành và đúng dung tích với thói quen pha của người nhận. Trước khi trả tiền, hãy dành năm phút kiểm năm thứ: nắp, vòi, quai, men, và đủ số chén cùng màu. Hoa văn đẹp tới đâu cũng không bù được một chiếc ấm rót rỉ nước ra bàn mỗi lần pha.
Bài này nói về bộ ấm chén gốm sứ thông dụng: sứ trắng, men lam, men rạn, men màu. Ấm tử sa và khay trà có bài riêng. Phần dưới gồm cách kiểm từng bộ phận ngay tại quầy, chọn dung tích theo người nhận, số chén nên có, đóng gói đồ dễ vỡ, và lời kiêng thường được nhắc khi tặng ấm chén.
Kiểm một chiếc ấm trong năm phút tại quầy
Xin người bán cho mở hộp, kiểm trực tiếp từng món. Nếu mua online, kiểm ngay khi nhận hàng và quay video lúc mở hộp để tiện đổi trả.
- Nắp: đặt nắp lên ấm, xoay một vòng. Nắp tốt xoay nhẹ, không lắc lư, không kẹt. Úp ngược ấm (khi chưa có nước) rồi lấy ngón tay giữ lỗ thoát khí trên nắp: nắp khít sẽ bám lại một chút.
- Vòi: nhìn từ đầu vòi vào trong, lỗ lọc trong lòng ấm phải thông, không bị men lấp. Nếu được, xin rót thử một ấm nước: dòng chảy liền, gọn, ngắt dứt khoát, không chảy ngược theo vòi xuống bàn.
- Quai: cầm thử bằng tay, ấm đầy nước có nặng quá cổ tay không, quai có đủ chỗ cho ngón tay không chạm thành ấm nóng.
- Men: soi dưới ánh sáng. Tìm vết rạn chân chim không chủ ý (khác men rạn trang trí), bọt men, chấm đen, chỗ thiếu men ở miệng và vòi. Gõ nhẹ móng tay vào thành ấm: tiếng trong, ngân là lành; tiếng rè, đục cần kiểm lại.
- Đáy: đáy phẳng, đặt lên mặt bàn không cập kênh. Chân đế mộc nên nhẵn, không ráp xước tay hay xước bàn.
Chén cũng kiểm như vậy, nhưng nhanh hơn: xếp tất cả chén lên mặt phẳng, nhìn ngang xem miệng chén có đều không, màu men các chén có đồng nhất không, gõ nhẹ từng chiếc nghe tiếng. Một chiếc rè trong bộ sáu là đủ lý do để đổi bộ khác.
Chọn dung tích ấm theo cách người nhận uống trà
Dung tích ấm quyết định cách pha. Một ấm to tặng cho người pha ấm nhỏ, hoặc ngược lại, đều khiến món quà nằm trong tủ.
| Người nhận | Dung tích hợp | Số chén | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Ông bà, bố mẹ pha ấm trà mỗi sáng, hay có khách | Ấm vừa tới to | Sáu chén, có thể kèm chén tống | Ưu tiên quai cầm chắc, nắp không rơi |
| Người sành trà, pha nhiều lượt nhỏ | Ấm nhỏ | Bốn tới sáu chén nhỏ | Vòi rót gọn quan trọng hơn hoa văn |
| Vợ chồng trẻ, căn hộ nhỏ | Ấm nhỏ tới vừa | Hai tới bốn chén | Gọn, dễ rửa, có thể dùng máy rửa chén nếu nhà sản xuất cho phép |
| Văn phòng, phòng tiếp khách | Ấm vừa | Sáu chén, kèm khay | Men trơn, dễ hợp nhiều kiểu bàn |
| Người ở nước ngoài | Ấm vừa | Bốn chén | Đóng gói kỹ, chọn kiểu dễ mang |
Nếu không biết người nhận pha thế nào, hỏi khéo qua người nhà: "bố thường pha ấm to hay ấm nhỏ". Một câu hỏi tránh được một món quà sai.
Một lưu ý về số chén: có người thích bộ đủ chẵn để tiếp khách, có người chỉ cần hai chén cho vợ chồng. Đừng đặt nặng chuyện số chén theo kiêng kỵ; chọn theo cách nhà người nhận thật sự dùng.
Sứ trắng, men lam, men rạn, men màu: chọn theo nhà người nhận
Sứ trắng trơn. Dễ hợp mọi kiểu nhà, dễ nhìn màu nước trà, dễ rửa. Hợp người sành trà và người thích tối giản. Sứ trắng tốt có màu trắng ngà dịu, thành mỏng vừa, soi ánh sáng thấy hơi trong.
Men lam. Hoa văn vẽ màu lam dưới men, kiểu truyền thống quen thuộc với người lớn tuổi. Nhìn nét vẽ: vẽ tay có độ đậm nhạt, nét không giống hệt nhau giữa các chén; in decal thì nét đều tăm tắp, mép hoa văn đôi khi có viền. Cả hai đều dùng được, chỉ cần người bán nói đúng là loại nào và giá đúng tầng.
Men rạn. Mặt men có những đường rạn nhỏ trang trí. Đẹp, có chiều sâu, nhưng các đường rạn có thể ngấm màu trà qua thời gian. Người nhận thích đồ cũ, thích vẻ thời gian sẽ quý điều đó; người thích sạch tinh nên chọn kiểu khác.
Men màu, men hoả biến. Màu men loang tự nhiên trong lò, mỗi món một vẻ. Hợp người trẻ, người thích đồ làm tay. Kiểm kỹ lòng ấm, lòng chén vẫn phải có men lành, không xù xì.
Mạ vàng, vẽ vàng. Đẹp trang trọng, hợp làm bộ trưng bày, tiếp khách dịp lễ. Phần vàng không dùng được trong lò vi sóng, không nên cho vào máy rửa chén. Nói với người nhận điều này.
Gốm làm tay và hàng đúc khuôn: cách phân biệt và có đáng trả thêm không
Gốm làm tay (vuốt trên bàn xoay, vẽ tay) và gốm đúc khuôn (rót hồ vào khuôn, in hoa văn) đều có mặt trên thị trường, và cả hai đều có thể là món quà tốt. Vấn đề chỉ nảy sinh khi hàng đúc khuôn được bán với giá và lời giới thiệu của hàng làm tay.
Dấu hiệu của hàng làm tay: các chén trong bộ gần giống nhau nhưng không y hệt, thành chén dày mỏng hơi khác; đáy có vết xoay tròn của bàn xoay; nét vẽ có chỗ đậm chỗ nhạt, đầu nét có khi loe. Hàng đúc khuôn: các món giống hệt nhau, đường ráp khuôn mờ ở hai bên ấm hoặc quai, hoa văn sắc đều.
Có đáng trả thêm cho hàng làm tay không? Nếu người nhận yêu đồ thủ công, thích kể chuyện về món đồ, câu trả lời là có. Nếu người nhận chỉ cần bộ ấm chén dùng tốt hằng ngày, một bộ đúc khuôn men đẹp, rót gọn, ở tầng khá là món quà thực tế hơn.
Điều đáng lo hơn cả chuyện làm tay hay đúc khuôn là chất lượng men ở phần tiếp xúc với nước trà. Hãy chọn nơi bán có thông tin rõ về nơi sản xuất, đồ dùng ăn uống có công bố an toàn. Tránh bộ ấm chén màu sắc sặc sỡ không rõ nguồn gốc giá rẻ bất thường; đồ đựng nước uống hằng ngày không phải chỗ để tiết kiệm.
Đóng gói bộ ấm chén khi mang xa hoặc gửi
Ấm chén là đồ dễ vỡ, và vòi ấm, quai ấm, núm nắp là chỗ gãy đầu tiên. Cách đóng gói an toàn:
- Bọc riêng từng món bằng giấy mềm rồi một lớp màng xốp hơi; vòi và quai quấn thêm một vòng.
- Nắp ấm bọc riêng, không đặt nắp lên ấm khi vận chuyển.
- Nhét giấy mềm vào lòng ấm và lòng chén để chống va từ bên trong.
- Đặt vào hộp cứng vừa khít, chèn kín mọi khe, lắc nhẹ không nghe tiếng lọc cọc.
- Hộp cứng đặt tiếp vào thùng ngoài lớn hơn, chèn quanh ít nhất vài phân giấy hoặc xốp.
- Ghi "hàng dễ vỡ" bằng tay ở các mặt thùng ngoài và dặn người chuyển.
- Mang lên máy bay: để trong hành lý xách tay nếu được phép, tránh ký gửi đồ dễ vỡ.
Với quà trao tận tay, giữ nguyên hộp gốc có khuôn lót, lấy ra kiểm lần cuối rồi đặt lại. Người nhận mở hộp, thấy từng món nằm gọn trong khuôn, cảm giác trọn vẹn hơn nhiều so với mở ra thấy giấy báo nhàu.
Dặn người nhận cách dùng lần đầu
Bộ ấm chén mới từ lò có thể còn bụi gốm, mùi giấy gói, mùi xưởng. Kèm một mảnh giấy nhỏ dặn cách dùng lần đầu giúp người nhận yên tâm và giữ bộ ấm bền hơn. Nội dung chỉ cần vài dòng: rửa từng món bằng nước ấm và chút nước rửa chén nhẹ, tráng kỹ; tráng qua nước sôi vài lần trước khi pha trà lần đầu; lau khô và để khô hẳn trước khi cất.
Có ba điều nên nhắc thêm. Một, không đổ nước sôi vào ấm đang lạnh giá trong mùa đông; tráng nước ấm trước để ấm nóng dần, tránh sốc nhiệt làm rạn men. Hai, không dùng miếng cọ kim loại hoặc bột tẩy chà mạnh lên men vẽ, men vàng. Ba, lau khô nắp và lòng ấm sau khi dùng, úp ngược hoặc để hé nắp cho thoáng, tránh mùi ẩm.
Với bộ có hoa văn vẽ vàng hoặc men đặc biệt, ghi rõ không dùng lò vi sóng, không dùng máy rửa chén. Với bộ sứ trắng thường, nếu nhà sản xuất ghi cho phép máy rửa chén thì nói luôn, người nhận ở căn hộ nhỏ sẽ thấy tiện.
Người nhận cảm nhận được sự chu đáo ở những dòng như thế này hơn là ở lớp giấy gói. Và bộ ấm được dùng đúng cách ngay từ đầu sẽ ở lại trên bàn trà nhà họ nhiều năm.
Lời kiêng khi tặng ấm chén và câu ghi thiệp
Theo quan niệm dân gian ở một số nơi, người ta tránh tặng bộ ấm chén có món sứt mẻ, vì coi là điềm không trọn vẹn; cũng có nơi kiêng tặng chén lẻ không thành bộ. Đây là quan niệm để tham khảo, nhưng có một lý do thực tế đằng sau: một món sứt mẻ thì người nhận phải bỏ, bộ thiếu chén thì dùng không tiện. Kiểm kỹ trước khi biếu là cách tôn trọng người nhận, chứ không chỉ để tránh kiêng.
Bộ ấm chén hợp biếu tân gia, biếu ông bà bố mẹ, biếu người vừa nghỉ hưu có nhiều thời gian uống trà, biếu người hay tiếp khách. Nếu người nhận đã có bộ ấm quen tay dùng nhiều năm, một bộ mới có thể không được dùng; khi đó, một món nhỏ như vài chén đẹp hoặc chiếc khay có khi hợp hơn.
Mẫu thiệp cho bố mẹ: Con thấy ấm cũ của bố mẹ đã mẻ vòi, nên chọn bộ này rót gọn, nắp khít. Mong bố mẹ có thêm nhiều buổi sáng ngồi uống trà với nhau. Mẫu cho bạn tân gia: Gửi hai bạn bộ ấm chén nhỏ cho căn nhà mới. Mong nhà luôn có khách ghé và có trà để mời. Mẫu cho người vừa nghỉ hưu: Chúc chú những ngày thong thả, sáng có ấm trà, chiều có bạn cờ. Bộ ấm này cháu chọn loại nhẹ tay cho chú pha mỗi ngày.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết ấm rót có bị rỉ nước không khi mua online?
Khó biết qua ảnh. Hãy hỏi người bán có video rót thử không, chọn nơi cho đổi trả khi lỗi, và rót thử ngay khi nhận hàng bằng nước sạch. Quay video lúc mở hộp và lúc rót để làm bằng chứng nếu cần đổi.
Nên chọn bộ ấm chén có mấy chén?
Chọn theo cách nhà người nhận dùng: nhà hay tiếp khách hợp sáu chén, vợ chồng trẻ hai tới bốn chén là đủ. Quan trọng là các chén đồng màu, lành, cùng cỡ, hơn là một con số cố định.
Ấm chén men rạn có bị bám màu trà không?
Có thể. Các đường rạn trên men lâu ngày ngấm màu trà, nhiều người thích vì thấy có dấu thời gian. Nếu người nhận thích đồ sạch trắng, nên chọn sứ trắng trơn hoặc men màu không rạn.
Bộ ấm chén vẽ vàng có dùng hằng ngày được không?
Dùng được nếu rửa tay nhẹ nhàng. Phần vàng không nên cho vào lò vi sóng hay máy rửa chén vì dễ phai và có thể hỏng. Hợp làm bộ tiếp khách dịp lễ hơn là bộ pha trà mỗi sáng.
Có nên tặng bộ ấm chén cho người đã có bộ dùng quen không?
Nhiều người dùng một bộ quen tay rất lâu và ít thay. Nếu biết người nhận đã có bộ ưng ý, một món nhỏ như vài chén đẹp, chiếc khay hay hộp trà tốt thường được dùng tới hơn một bộ ấm chén mới.
Mang bộ ấm chén lên máy bay thế nào cho an toàn?
Bọc riêng từng món, nắp tách khỏi ấm, nhét giấy vào lòng ấm và chén, đặt hộp cứng chèn kín. Nên để trong hành lý xách tay nếu quy định cho phép, tránh ký gửi đồ dễ vỡ.