Biếu tôm khô thì chọn cỡ theo cách nấu của nhà người nhận: con to để ăn trực tiếp, trộn gỏi, làm món đãi khách; con vừa để kho, xào; con nhỏ để nấu canh, nêm nước dùng. Tôm tốt có màu hồng cam tự nhiên đậm nhạt không đều, khô ráo, thơm mùi biển, cầm không dính tay; tôm đỏ chói đều tăm tắp, ẩm, ngọt gắt thì nên bỏ qua.
Tôm khô là món biếu mặn dễ dùng nhất sau nước mắm: không mùi gắt như mắm, không cần nấu cầu kỳ như thịt gác bếp, nhà nào cũng có món dùng tới. Vì vậy cái quyết định món quà được dùng hay bị cất quên là chọn đúng cỡ và giữ được khô tới lúc trao. Phần dưới gồm bảng cỡ, cách nhận hàng kém, đóng gói, cất trữ, và vài mẫu lời ghi thiệp.
Cỡ tôm khô theo cách dùng
Tôm khô thường bán theo cỡ, gọi theo số con trong một ký hoặc gọi to, vừa, nhỏ. Đừng mặc định lấy loại to nhất, hãy hình dung người nhận sẽ nấu gì:
| Cỡ | Đặc điểm | Món hợp | Hợp biếu ai |
|---|---|---|---|
| To, thịt dày | Chắc, ngọt, ăn trực tiếp được | Ăn kèm củ kiệu, trộn gỏi, làm món đãi khách ngày Tết | Bố mẹ, ông bà, đối tác quý món biển |
| Vừa | Đều con, dễ dùng | Kho thịt, xào rau, rang mặn, nấu bí | Gần như mọi nhà, nhất là người nội trợ chính |
| Nhỏ, tôm đất | Ngọt thanh, mềm | Nấu canh, nêm nước dùng, nấu cháo | Nhà có người già, trẻ nhỏ ăn cháo |
| Tôm nõn vụn | Con gãy, rẻ hơn | Nêm nồi canh, làm nhân bánh | Dùng trong nhà, không nên làm quà |
Một túi cỡ vừa thường là món quà được dùng hết nhanh nhất vì hợp nhiều món ăn hằng ngày. Nếu biếu Tết cho nhà có thói quen làm củ kiệu tôm khô, chọn con to, vì con to ngâm với kiệu vẫn giữ thớ, không nát; còn nếu biết người nhận chủ yếu nấu canh cho người già, con nhỏ lại hợp hơn và nhẹ tiền hơn. Hỏi người bán tôm đất hay tôm biển: tôm đất nhỏ, ngọt thanh, tôm biển to, thịt chắc, mỗi loại hợp một kiểu nấu.
Vì sao cùng là tôm khô mà giá chênh nhiều tầng
Tôm khô đắt hay rẻ trước hết do loài và cỡ: tôm biển con to, thịt dày đắt hơn tôm đất nhỏ, và trong cùng một loài thì con càng to, càng đều càng đắt. Kế đến là cách làm: tôm luộc chín, phơi nắng tự nhiên rồi bóc vỏ bằng tay, sàng lọc kỹ thì tốn công và hao hơn tôm sấy lò hàng loạt. Tôm tươi phải mất vài ký mới ra một ký tôm khô, nên chỉ cần tôm ngậm thêm chút nước hay tẩm thêm đường là cân nặng đã khác hẳn.
Tầng phổ thông thường là tôm cỡ nhỏ hoặc vừa, sấy lò, sàng chưa kỹ, đôi khi lẫn vụn. Tầng khá là tôm cỡ vừa đến to, phơi kỹ, khô ráo, ít vụn, màu tự nhiên. Tầng cao là tôm biển con to đều, thịt chắc, bóc sạch, đóng hũ hoặc túi kín, ghi rõ nơi làm. Biếu bố mẹ hay họ hàng, tầng khá đã đủ đẹp và dùng ngon; tầng cao để dành cho người thật sự sành món hoặc dịp cần trang trọng.
Khi thấy giá thấp hơn hẳn mặt bằng chung cho cùng cỡ, hãy nghĩ tới ba khả năng: tôm ngậm ẩm, tôm tẩm đường, hoặc túi trộn cỡ. Cả ba đều kiểm được ngay tại quầy bằng cách bốc một nắm, bẻ một con và đổ ra khay xem. Mất một phút kiểm còn hơn mang về một túi tôm mà người nhận biết bếp nhìn qua là nhận ra.
Nhận tôm khô kém trước khi mua
Màu đỏ chói đều. Tôm khô tự nhiên có màu hồng cam, đậm nhạt khác nhau giữa các con và giữa lưng với bụng. Đỏ chói đều như sơn, ngâm vào nước thấy ra màu đỏ là đã nhuộm phẩm.
Dính tay, bóng. Bốc một nắm, tôm tẩm đường hoặc ngậm nước sẽ dính tay, bóng nhẫy. Tôm khô đạt thì khô ráo, rời từng con, bốc lên không dính.
Mềm, nặng tay. Bẻ thử một con: tôm đạt thì giòn, gãy gọn, thịt bên trong khô đều. Tôm mềm, uốn được, bên trong còn ẩm là chưa khô đủ, sẽ nhanh mốc và cân nặng có phần nước.
Mùi. Thơm mùi biển, hơi ngọt. Mùi khai, mùi hoá chất hay mùi ẩm mốc là bỏ.
Vỏ và vụn. Tôm bóc sạch vỏ, ít vụn vỏ trong túi. Túi lẫn nhiều vỏ, râu, đầu, tôm gãy vụn là hàng sàng không kỹ hoặc pha hàng vụn vào hàng nguyên con.
Đồng đều. Đổ ra khay xem: một túi cỡ to mà dưới đáy toàn con nhỏ là trộn hàng. Mua số lượng để chia nhiều nhà thì đổ ra kiểm trước khi chia.
Hạn dùng và nơi làm. Túi đóng sẵn nên có ngày đóng gói, hạn dùng và nơi làm. Tôm cân ký ở quầy thì hỏi mẻ này phơi khi nào; tôm mới thơm và giòn hơn hẳn tôm tồn từ mùa trước.
Hũ thuỷ tinh hay túi: đóng gói giữ khô
Tôm khô sợ ẩm và hấp mùi. Bao bì đúng giữ tôm giòn, sai thì sau vài tuần đã mềm và có mùi. Thứ tự đóng gói khi tự chia quà:
- Chọn ngày khô ráo để chia, tránh ngày nồm ẩm. Rửa tay, lau khô dụng cụ.
- Chọn bao bì: hũ thuỷ tinh nắp có gioăng cho quà trao tay trang trọng; túi zip đứng có lớp bạc cho quà gửi xa, nhẹ, không vỡ.
- Cho tôm vào gần đầy, cho thêm một gói hút ẩm thực phẩm, đậy kín ngay.
- Với túi, ép bớt không khí trước khi khoá, hoặc ép chân không nếu muốn để lâu.
- Xếp hũ hoặc túi trong hộp giấy kraft có vách ngăn, chèn kín, buộc dây cói. Gài thiệp dưới dây.
Cỡ hũ khoảng hai trăm đến ba trăm gam là vừa với một nhà. Biếu nhiều thì chia vài hũ, để người nhận mở dần thay vì mở một túi to nhiều lần. Tránh túi trong suốt có cửa sổ mà mép hàn mỏng: nhìn đẹp lúc mua nhưng giữ ẩm kém, và ánh sáng làm tôm nhạt màu nhanh. Hũ thuỷ tinh cũng nên để trong hộp giấy, không bày trên kệ có nắng chiếu những ngày chờ đi biếu.
Cất tôm khô theo thời gian
Dặn người nhận ngắn gọn theo từng mốc, hoặc chép mấy dòng này lên thiệp:
- Chưa mở, trong mùa khô: để nơi thoáng mát, tránh nắng và tránh gần bếp, dùng trong vài tháng.
- Mùa nồm, trời ẩm: cho ngăn mát ngay cả khi chưa mở, vì tôm hút ẩm qua mép túi.
- Muốn để cả năm: chia túi nhỏ, ép kín, cất ngăn đá. Khi dùng lấy ra một túi, để nguyên túi về nhiệt độ phòng rồi mới mở để không đọng hơi nước.
- Đã mở: đậy kín sau mỗi lần lấy, dùng tay khô hoặc thìa khô, ăn trong vài tuần.
- Dấu hiệu bỏ: tôm mềm nhũn, có đốm trắng mốc, mùi hôi khai.
Tôm khô là thực phẩm nhiều muối và là hải sản. Người dị ứng tôm cua tránh hẳn; người đang được bác sĩ dặn ăn nhạt nên dùng vừa phải, có thể ngâm nước ấm vài phút để bớt mặn trước khi nấu. Nếu biếu nhà có trẻ nhỏ, dặn bố mẹ cho trẻ ăn ít, nấu chín kỹ, và theo lời khuyên của bác sĩ nhi.
Ghép tôm khô với món khác thành hộp quà
Tôm khô ghép với nhiều món khô khác mà không ám mùi nhau như mực hay mắm. Một hộp quà Tết quen thuộc ở nhiều nhà là tôm khô kèm một hũ củ kiệu ngâm, vì hai món ăn cùng nhau; nhưng củ kiệu là hũ có nước, phải bọc kín nắp như hũ nước mắm và xếp ở đáy hộp. Một cách ghép khác là tôm khô với túi miến, túi nấm hương, túi măng khô: thành bộ đồ khô nấu canh, kho cho cả mùa Tết.
Với người ở xa quê vùng biển, một hộp gồm tôm khô cỡ vừa, một túi cá cơm khô nhỏ và một chai nước mắm nhỏ là đủ gợi lại bữa cơm nhà. Với đối tác, chỉ cần một hũ thuỷ tinh tôm khô cỡ to trong hộp gỗ mộc, kèm thiệp viết tay, là món quà gọn gàng và không phô trương. Ví dụ giả định: anh Tùng biếu năm nhà đối tác, mỗi nhà một hũ tôm khô to và một gói tiêu hạt nhỏ, tổng cộng gọn trong một thùng, dễ mang và người nhận nào cũng dùng tới.
Khi ghép, chú ý hạn dùng của từng món, đừng để món ngắn hạn nhất làm cả hộp phải dùng gấp. Và nhớ để các món có nước ở dưới, món khô ở trên, món nhẹ như bánh tráng, miến ở ngoài cùng cho khỏi bẹp.
Câu ghi thiệp và lời dặn khi trao
Tôm khô hợp lời thân mật, gắn với món ăn cụ thể. Gửi bố mẹ: "Con biếu bố mẹ hũ tôm khô to, mẹ làm củ kiệu ăn Tết, còn lại để dành nấu canh bí cho bố." Gửi bà: "Cháu chọn tôm đất nhỏ, ngọt, bà nấu cháo hay nấu canh rau đều dễ ăn." Gửi đối tác: "Chút sản vật biển của quê nhà, kính chúc anh chị và gia đình một năm mới bình an, mọi việc hanh thông."
Khi trao tận tay, nói một câu về cách cất, nhất là nếu đang mùa nồm: "trời ẩm thì mình cho vào ngăn mát giúp con nhé". Nhiều nhà để tôm khô trong tủ bếp gần bếp gas, chỉ vài tuần là mềm và có mùi; một câu dặn tránh được chuyện ấy.
Lỗi hay gặp: mua tôm đỏ đẹp nhất quầy mà không kiểm nhuộm màu; mua túi to cho nhà hai người, nửa túi sau đã hỏng; đóng chung hộp tôm khô với trà hay bánh quy không có túi riêng, mở ra bánh ám mùi tôm. Nếu biếu người làm ở cơ quan nhà nước, theo pháp luật về phòng, chống tham nhũng, người có chức vụ bị hạn chế nhận quà, nên cân nhắc dịp và mức quà cho phải.
Câu hỏi thường gặp
Biếu tôm khô nên chọn cỡ to hay nhỏ?
Tuỳ cách nấu của nhà người nhận. Con to hợp ăn trực tiếp, trộn gỏi, làm món đãi khách; con vừa hợp kho, xào; con nhỏ hợp nấu canh, cháo. Không chắc thì chọn cỡ vừa vì dùng được nhiều món nhất.
Làm sao biết tôm khô bị nhuộm màu?
Tôm nhuộm thường đỏ chói đều tăm tắp, ngâm vào nước ấm thấy nước chuyển đỏ. Tôm tự nhiên có màu hồng cam đậm nhạt khác nhau giữa các con, ngâm nước chỉ hơi đục nhẹ.
Tôm khô để được bao lâu?
Tôm khô chưa mở để nơi khô mát được vài tháng, trời nồm nên cho ngăn mát. Muốn để lâu hơn thì chia túi nhỏ ép kín cất ngăn đá. Đã mở thì đậy kín và dùng trong vài tuần.
Đựng tôm khô biếu bằng hũ thuỷ tinh hay túi zip?
Hũ thuỷ tinh nắp gioăng đẹp và kín, hợp trao tận tay. Túi zip đứng có lớp bạc nhẹ, không vỡ, hợp gửi xa. Cả hai nên cho thêm gói hút ẩm thực phẩm và đậy kín ngay sau khi chia.
Tôm khô bị mềm có ăn được không?
Tôm mềm do hút ẩm nhẹ, không mốc, không mùi lạ thì có thể rang lại trên chảo khô lửa nhỏ cho giòn rồi dùng sớm. Nếu có đốm trắng mốc, mùi khai hôi thì bỏ, không nên ăn.
Có nên ghép tôm khô với củ kiệu trong cùng hộp quà?
Được, đây là cặp quà Tết quen thuộc. Chỉ cần bọc kín nắp hũ củ kiệu bằng màng và túi zip, xếp ở đáy hộp, tôm khô đựng hũ hoặc túi kín riêng ở trên để không bị ẩm nếu hũ rỉ.