Biếu ô mai khéo nhất là chọn ba đến bốn vị khác nhau theo người nhận: mơ gừng hoặc mơ cay cho người lớn tuổi, sấu và mận chua ngọt cho người trẻ, chanh đào cho người thích ngậm vị chua mặn trong mùa lạnh, và luôn để ô mai trong hộp kín có gói hút ẩm. Ô mai ngon có lớp áo khô ráo, vị chua mặn ngọt cay hài hoà, quả còn thịt chứ không chỉ toàn đường và bột.
Ô mai là món của người lớn hơn là món của trẻ con, và là món ngồi nhấm nháp với trà. Vì thế khi biếu, câu hỏi không phải là loại đắt nhất mà là người nhận có thích ngậm chua hay không, răng còn tốt hay đã yếu, nhà có hay pha trà mời khách. Bài này đi qua từng chuyện đó.
Các nhóm vị ô mai và hợp ai
Tên gọi ô mai mỗi nơi một kiểu, nhưng có thể gom thành mấy nhóm vị. Bảng dưới giúp bạn chọn nhanh trước quầy:
| Nhóm | Món hay gặp | Vị | Hợp người nhận |
|---|---|---|---|
| Mơ | Mơ gừng, mơ cay, mơ chua ngọt, mơ xào | Chua dịu, thơm, có loại cay ấm | Người lớn tuổi, người hay uống trà |
| Sấu | Sấu bao tử, sấu gừng, sấu xào | Chua rõ, giòn hoặc dẻo | Người trẻ, người thích chua |
| Mận, đào | Mận xào gừng, mận cơm, đào xào | Chua ngọt, thịt dày | Phần lớn mọi người, dễ ăn nhất |
| Chanh, quất | Chanh đào, quất muối đường | Chua mặn, thơm vỏ | Người thích ngậm, ngồi trà lâu |
| Me | Me cay, me đường, me không hạt | Chua ngọt, dẻo | Người trẻ, người miền Nam quen vị me |
| Gừng, lạc | Gừng thái sợi xào, lạc chua ngọt | Cay ấm hoặc bùi | Người lớn tuổi thích vị ấm |
Một hộp biếu tròn vị thường có một món mơ, một món mận hoặc đào, một món sấu hoặc me, và một món cay ấm. Bốn món là vừa; tám chín món mỗi món một nhúm nhìn nhiều nhưng món nào cũng ăn chưa đã thì đã hết.
Nếu không biết người nhận thích vị gì, hỏi khéo người nhà một câu: ông bà hay ngậm gì khi uống trà, có ăn được cay không. Câu trả lời ấy quyết định nửa hộp. Khi không hỏi được, mận xào gừng và mơ chua ngọt là hai món ít người chê nhất, còn sấu bao tử và me cay là hai món dễ bị chê nhất ở người lớn tuổi.
Nhận ô mai làm kỹ và ô mai làm vội
Ô mai làm kỹ phải qua nhiều ngày ngâm, phơi, sên, nên giá không thể thấp như hàng làm vội. Đứng trước quầy hay mở túi, bạn nhìn mấy điểm sau:
- Quả còn hình dạng và còn thịt. Bóp nhẹ thấy dẻo, có độ dày; quả teo tóp chỉ còn vỏ và hạt là ô mai sên quá lửa hoặc quả kém.
- Lớp áo khô, tơi. Áo đường, muối, bột cam thảo hoặc gừng bám đều, không chảy thành dịch nhớt ở đáy túi.
- Màu tự nhiên. Mơ thường nâu cánh gián tới nâu đậm, sấu xanh vàng hoặc nâu, mận đỏ sẫm. Màu đỏ tươi chói hay xanh lá non như kẹo là đáng ngờ.
- Mùi thơm quả và gừng, cam thảo. Mùi chua gắt, mùi lên men như rượu là ô mai đã bị ẩm.
- Nếm một miếng: chua, mặn, ngọt, cay phải lần lượt hiện ra rồi để lại hậu ngọt. Chỉ có ngọt và mặn chát là ô mai tẩm đường muối cho nhanh.
- Có ngày đóng gói, hạn dùng nếu là hộp sẵn; có nơi sản xuất và địa chỉ rõ ràng.
Người bán ô mai lâu năm thường cho khách nếm thoải mái. Nơi nào không cho nếm, chỉ bán hộp đã bọc kín và không ghi ngày đóng, bạn nên cân nhắc trước khi mua làm quà.
Ô mai cân lẻ hay ô mai hộp sẵn
Ô mai cân lẻ cho phép bạn chọn đúng vị người nhận thích, nếm trước từng món, và lượng thường nhiều hơn so với cùng một tầng tiền. Đổi lại, bạn phải tự lo phần hộp: túi ni lông mỏng mà người bán đóng chỉ để mang về, không đủ để giữ ô mai qua một tuần trong mùa ẩm.
Ô mai hộp sẵn tiện, có nhãn ghi hạn, trông chỉn chu khi đưa tay đối tác. Nhưng hộp nhiều ngăn hay có phần giấy lót và khay chiếm chỗ, mỗi ngăn đôi khi chỉ dăm quả. Khi chọn hộp sẵn, đọc khối lượng tịnh, nhìn qua nắp trong xem các ngăn có đầy không, và hỏi vị nào trong hộp. Có hộp xếp sáu ngăn mà ba ngăn là cùng một món mơ với ba cách gọi khác nhau. Hộp như vậy không sai, chỉ là bạn nên biết trước để khỏi nghĩ mình đang mua sáu vị.
Một cách dung hoà nhiều người dùng: mua ô mai cân lẻ ở nơi quen, rồi tự xếp vào hộp thiếc hoặc hũ thuỷ tinh có nắp gài, mỗi món một túi zip nhỏ để không lẫn vị. Hộp tự xếp như vậy khi trao vẫn chỉn chu, mà vị thì do bạn chọn. Nếu biếu đối tác ở xa không quen vị ô mai, hộp sẵn có ghi tên từng món lại là lựa chọn an toàn hơn, vì người nhận biết mình đang ăn gì.
Biếu ô mai cho người lớn tuổi, người kiêng và trẻ nhỏ
Người lớn tuổi răng yếu. Chọn mơ xào, mận xào, ô mai không hạt hoặc ô mai dẻo. Sấu bao tử giòn và quất muối cứng dễ làm ê răng. Nếu ông bà hay ngậm ô mai khi uống trà, chọn vị dịu, đừng chọn loại cay xé.
Người đang kiêng muối, kiêng đường. Ô mai có cả muối lẫn đường, có loại khá đậm. Người đang điều trị huyết áp, tiểu đường hoặc bệnh thận nên hỏi bác sĩ trước khi ăn đều đặn; với họ, ô mai chỉ nên là món nếm cho vui, không phải quà chính. Bạn có thể thêm trà để món quà không chỉ có ô mai.
Phụ nữ có thai. Nhiều người thèm chua và hay được biếu ô mai. Vẫn nên dặn người nhận ăn vừa phải và hỏi bác sĩ nếu đang có chỉ định ăn nhạt.
Trẻ nhỏ. Ô mai còn hạt rất dễ gây hóc ở trẻ. Nếu nhà có trẻ dưới năm sáu tuổi, chọn ô mai không hạt và dặn người lớn cắt nhỏ khi cho trẻ ăn, hoặc không đưa ô mai cho trẻ ăn một mình.
Người nước ngoài. Vị chua mặn cay của ô mai khá lạ. Chọn mận, đào chua ngọt dễ ăn, kèm một câu giải thích ngắn: ngậm từng miếng nhỏ, uống kèm trà.
Giữ ô mai khô ráo theo ngày tới lúc trao
Ô mai giữ được khá lâu nếu khô, nhưng chỉ cần vài ngày nồm là chảy nước, dính vào nhau. Lịch giữ gợi ý:
- Hôm mua: chia mỗi món vào túi zip hoặc hũ riêng, ép hết không khí, đừng để chung một túi to.
- Những ngày tiếp theo: để nơi khô, mát, tránh nắng; không để gần bếp, nồi cơm điện, ấm siêu tốc vì hơi nước bốc lên.
- Mùa nồm ở miền Bắc: cho hũ ô mai vào hộp lớn có gói hút ẩm thực phẩm, hoặc để ngăn mát tủ lạnh trong hộp kín. Lấy ra để nguyên nắp chừng nửa giờ cho hết đọng nước mới mở.
- Trước khi trao: mở kiểm từng túi, bỏ quả nào dính nhớt hoặc có đốm lạ, lau khô thành hộp.
- Gửi xa: túi zip kín, chèn chặt trong hộp cứng, ghi ngoài hộp "thực phẩm khô, tránh ẩm"; gửi đường bay ngắn ngày tốt hơn để lâu trên xe nóng.
Đừng dùng hộp gỗ, hộp tre để đựng ô mai lâu ngày. Gỗ hút ẩm và mùi, ô mai dễ ám mùi gỗ, còn hộp thì dính đường khó lau sạch. Hộp gỗ chỉ nên là lớp vỏ ngoài, bên trong vẫn là túi hoặc hũ kín.
Hộp đựng và cách xếp một hộp ô mai biếu
Ô mai đẹp hay không khi mở hộp phụ thuộc nhiều vào cách xếp. Vài nguyên tắc giúp hộp tự đóng trông chỉn chu như hộp làm sẵn:
- Chọn hộp theo số vị: bốn vị thì hộp vuông bốn ngăn hoặc bốn hũ nhỏ đặt trong một khay; đừng dồn bốn vị vào một túi lớn rồi trộn lẫn.
- Mỗi vị một túi kín bên trong: ô mai cay gừng để cạnh ô mai mận sẽ làm mận ám mùi gừng chỉ sau vài ngày.
- Xếp màu xen kẽ: mơ nâu cạnh sấu xanh vàng, mận đỏ sẫm cạnh chanh đào vàng, mở nắp ra nhìn sáng hơn hẳn.
- Đặt món người nhận thích nhất ở ngăn gần tay khi mở nắp, đầy hơn các ngăn khác một chút.
- Ghi tên vị lên mảnh giấy nhỏ dán dưới mỗi ngăn hoặc trên nắp hũ, kèm ngày đóng.
- Kèm một gói hút ẩm thực phẩm đặt ở góc hộp, không chạm trực tiếp vào ô mai.
Về lượng, mỗi vị chừng hai ba lạng là vừa cho một gia đình nhấm nháp trong vài tuần. Ô mai là món ăn chậm, biếu nhiều quá người nhận không ăn hết trước mùa nồm, phần còn lại dễ chảy nước. Nếu muốn món quà dày dặn hơn, thêm một gói trà hợp vị chua ngọt như trà xanh hoặc trà sen sẽ khéo hơn là tăng gấp đôi ô mai.
Câu ghi thiệp gửi kèm hộp ô mai
Ô mai gợi chuyện ngồi trà, chuyện mùa đông, chuyện ngày xưa. Thiệp nên nhắc đúng những thứ đó thay vì lời chúc chung chung.
Gửi ông: "Cháu gửi ông hộp ô mai mơ gừng loại không cay lắm, để ông ngậm cùng chén trà buổi sáng. Chúc ông một mùa đông ấm áp, khoẻ mạnh."
Gửi mẹ chồng: "Con nhớ mẹ thích mận xào gừng, nên con chọn mẻ mới nhất ở chỗ quen. Mẹ ăn từ từ, hết con gửi tiếp."
Gửi bạn ở xa: "Gửi cậu chút vị chua của quê nhà. Ngậm một miếng, uống một ngụm trà, coi như hai đứa đang ngồi quán cũ."
Gửi đối tác người nước ngoài, viết bằng tiếng Việt kèm lời dịch ngắn: "Ô mai là quả mơ, mận được phơi và sên với gừng, đường, muối. Anh chị ngậm từng miếng nhỏ cùng trà để cảm nhận vị chua, mặn, ngọt lần lượt." Một dòng giải thích như vậy làm món quà dễ được ăn hơn là bị để lên kệ.
Câu hỏi thường gặp
Ô mai biếu nên chọn mấy vị là vừa?
Ba đến bốn vị là vừa: một món mơ, một món mận hoặc đào, một món sấu hoặc me và một món cay ấm như gừng. Nhiều vị quá thì mỗi vị chỉ một nhúm, người nhận ăn chưa đã thì đã hết.
Ô mai để được bao lâu sau khi mua?
Nếu khô và đựng hộp kín, ô mai thường để được vài tuần tới vài tháng tuỳ loại và cách làm; hộp có nhãn thì theo hạn ghi trên nhãn. Gặp mùa nồm, ô mai dễ chảy nước nên cần gói hút ẩm.
Làm sao nhận biết ô mai có màu quá đậm?
Ô mai làm từ quả thật thường có màu nâu, đỏ sẫm, vàng xỉn, không đều tăm tắp. Màu đỏ tươi chói, xanh lá non như kẹo, ngấm màu ra tay khi cầm là dấu hiệu nên tránh.
Người lớn tuổi răng yếu nên biếu ô mai loại nào?
Chọn ô mai dẻo như mơ xào, mận xào, ô mai không hạt, vị dịu không cay xé. Tránh sấu bao tử giòn và quất muối cứng. Người đang kiêng muối, đường thì hỏi người nhà hoặc bác sĩ trước.
Có nên đựng ô mai trong hộp gỗ để biếu không?
Hộp gỗ chỉ nên làm lớp vỏ ngoài. Bên trong vẫn để ô mai trong túi zip hoặc hũ kín, vì gỗ hút ẩm, ám mùi, lại dính đường khó lau, ô mai để trực tiếp trong gỗ nhanh hỏng.