Biếu mắm thì chọn loại người nhận đã quen ăn, hũ thuỷ tinh nắp kín còn niêm, hạn dùng rõ, và chỉ biếu cho nhà bạn biết chắc thích món này; người lần đầu ăn hoặc nhà chung cư ngại mùi thì một hũ nhỏ là đủ, đừng biếu cả cặp hũ lớn. Mắm chua, mắm thái hợp người thích vị chua ngọt ăn liền; mắm cá ủ lâu hợp người sành, quen chưng hoặc kho.
Mắm là món quà quê có cá tính mạnh nhất trong nhóm đồ mặn. Người thích thì quý hơn mọi thứ, người không quen thì để trong tủ lạnh tới khi hết hạn. Bài này không nói vùng nào làm mắm ngon, mà đi vào cái người biếu cần: chọn loại theo người nhận, nhận hũ kém, bọc cho kín mùi, cách cất, những nhà nên tránh, và lời ghi kèm để người nhận biết ăn thế nào.
Các nhóm mắm hũ và người nhận hợp với từng nhóm
Thay vì gọi theo tên vùng, chia mắm theo cách dùng sẽ dễ chọn quà hơn:
| Nhóm | Đặc điểm | Ăn thế nào | Hợp người nhận |
|---|---|---|---|
| Mắm chua (tôm chua, cá chua) | Vị chua ngọt, cay nhẹ, có riềng, tỏi, ớt; ăn liền | Ăn kèm thịt luộc, rau sống, bánh tráng | Người thích vị chua, nhà hay làm món cuốn |
| Mắm trộn đu đủ, mắm thái | Ngọt nhiều hơn, có đu đủ bào, thính | Ăn kèm thịt ba chỉ luộc, cơm trắng | Người lần đầu ăn mắm, trẻ lớn, người không chịu mùi nặng |
| Mắm cá ủ lâu | Mùi mạnh, thịt cá mềm, mặn đậm | Chưng, kho, nấu lẩu mắm | Người sành, người xa quê miền sông nước |
| Mắm ruốc, mắm tôm | Sệt, mùi rất mạnh, dùng làm gia vị | Pha nước chấm, nêm món | Người quen nấu món cần mắm, nhà có bếp thoáng |
| Mắm đã chưng sẵn | Đã nấu chín với thịt, trứng, đóng hũ | Hâm lại ăn với cơm | Người bận, người ở xa không tiện chưng |
Nếu không biết người nhận thích loại nào, mắm chua hoặc mắm thái là lựa chọn an toàn nhất vì mùi dịu, ăn được ngay. Mắm cá ủ lâu và mắm ruốc là quà cho người đã biết món, không nên dùng để "giới thiệu" món quê với người lạ khẩu vị.
Nhận hũ mắm kém trước khi mua
Nắp phồng căng. Mắm là món lên men nên có thể sinh hơi, nhưng hũ còn niêm mà nắp phồng căng, ấn không xuống, mở ra xì hơi mạnh là dấu hiệu mắm đã lên men quá hoặc hỏng. Không mua, càng không biếu.
Nắp gỉ, niêm rách. Nắp thiếc gỉ sét ở mép, vòng niêm bị bóc hoặc có vết nước mắm khô đóng quanh nắp cho thấy hũ đã rỉ hoặc từng bị mở.
Màu và váng. Mắm chua có màu hồng cam của tôm, nước sánh. Mắm có lớp váng trắng đục, đốm mốc xanh, hoặc nước tách lớp đục ngầu là không nên dùng.
Màu đỏ quá tươi. Mắm tôm chua có màu đỏ rực, đều như phẩm thường đã thêm màu. Màu tự nhiên đậm nhạt khác nhau giữa con tôm và phần nước.
Nhãn và hạn dùng. Hũ có ghi ngày làm, hạn dùng, thành phần, nơi làm. Hũ không nhãn thì chỉ mua ở nơi bạn biết rõ người làm và đã từng ăn. Hạn dùng còn ngắn thì chỉ hợp biếu người ăn ngay.
Lượng nước và cái. Nghiêng hũ xem phần cái (tôm, cá, đu đủ) và phần nước. Hũ quá nhiều nước, ít cái là hàng kém dù cùng cỡ hũ.
Bọc hũ cho kín mùi khi mang đi biếu
Mắm làm được cả xe, cả vali, cả túi xách nồng mùi chỉ với một vết rỉ nhỏ ở nắp. Thứ tự bọc:
- Lau sạch quanh nắp và cổ hũ bằng khăn ẩm, rồi lau khô. Vết mắm khô bám ngoài cổ hũ là nguồn mùi phổ biến nhất.
- Vặn chặt nắp, quấn một vòng màng bọc thực phẩm quanh nắp, quấn băng keo đè lên.
- Cho hũ vào túi zip, ép khí, khoá. Lồng tiếp túi zip thứ hai.
- Đặt hũ trong một hộp nhựa có nắp khoá vừa vặn, chèn khăn giấy quanh. Lỡ hũ rỉ, mắm chỉ đọng trong hộp.
- Nếu biếu kèm món khác, đặt hộp mắm cách xa đồ khô, bánh, trà; tốt nhất là túi riêng.
Khi trao, có thể bỏ lớp hộp nhựa và túi zip ngoài, chỉ giữ hũ sạch đặt trong giỏ hoặc túi giấy, để món quà trông gọn. Nhưng đừng bỏ lớp màng quanh nắp cho tới khi người nhận cất vào tủ. Nếu đi xe máy dưới nắng, đặt hũ ở chỗ râm, vì mắm gặp nóng lên men mạnh hơn và dễ đẩy nước rỉ qua nắp.
Gửi mắm đi xa: dạng nào chịu đường dài
Mắm chua và mắm thái ăn liền là đồ còn sống men, gặp nóng trên đường sẽ lên men mạnh, chua thêm, hũ dễ phồng và rỉ. Đi trong ngày, để nơi râm thì không sao; gửi xe hai ba ngày qua vùng nóng thì nên cho hũ vào túi giữ nhiệt có đá gel, hoặc đổi sang dạng khác. Ví dụ giả định: chị Thu gửi hai hũ mắm tôm chua từ quê vào cho em gái ở phía Nam bằng xe khách, đi gần hai ngày không giữ lạnh, tới nơi một hũ đã rỉ ướt cả túi quần áo đi kèm. Lần sau chị đổi sang một hũ mắm chua nhỏ trong túi giữ nhiệt và một hũ mắm đã chưng, cả hai tới nơi nguyên vẹn.
Mắm đã chưng chín đóng hũ hàn kín, mắm ruốc sấy khô, mắm cá phi sẵn đóng túi chân không là những dạng chịu đường dài tốt hơn. Chúng ít nước, ít lên men tiếp, mùi cũng bị giữ lại trong bao bì. Đổi lại, vị không còn tươi như mắm ăn liền, nên hợp người ở xa quê muốn có vị nhà để ăn dần hơn là người đang thèm đúng món chua ngọt mới làm.
Khi gửi, luôn báo trước cho người nhận trong thùng có mắm, để họ mở ngay và cất lạnh, không để thùng qua đêm ở phòng khách. Nếu gửi qua đơn vị chuyển phát, hỏi trước họ có nhận hàng có mùi mạnh không, và đóng theo cách hộp nhựa khoá nắp như phần trên để không làm phiền kiện hàng của người khác.
Những nhà nên cân nhắc trước khi biếu mắm
Mắm không phải món quà trung tính. Trước khi chọn, nghĩ qua những trường hợp sau:
- Nhà ở chung cư nhỏ, bếp kín, không có máy hút mùi tốt: mắm ruốc, mắm tôm, mắm cá ủ lâu dễ thành chuyện với hàng xóm khi nấu.
- Người nhận là người nước ngoài hoặc người lớn lên ở nơi không ăn mắm: một hũ mắm thái nhỏ để thử là đủ, kèm lời giới thiệu cách ăn.
- Người đang được bác sĩ dặn ăn nhạt vì huyết áp, tim mạch, thận: mắm là món rất mặn, nên chọn quà khác.
- Phụ nữ có thai, trẻ nhỏ: mắm chua ăn sống là đồ lên men chưa nấu chín, nên hỏi bác sĩ trước, hoặc chọn mắm đã chưng chín.
- Nhà có người dị ứng tôm, cá: tránh hẳn.
- Đối tác, người không thân: mắm khó đoán khẩu vị, nên chọn món mặn dễ dùng hơn như nước mắm, đồ khô.
Biếu mắm đúng người là biếu cả một ký ức. Một người xa quê miền sông nước nhận được hũ mắm cá quen thuộc sẽ nhớ món quà ấy lâu hơn mọi hộp bánh đắt tiền. Còn biếu sai người, hũ mắm chỉ nằm im trong tủ lạnh.
Cất mắm ở nhà người nhận
Mắm chua, mắm thái là đồ ăn liền có vị chua ngọt, sau khi mở nắp nên cất ngăn mát, dùng trong vài tuần, mỗi lần lấy dùng thìa sạch và khô. Thìa ướt hay thìa đã chạm cơm là cách nhanh nhất làm mắm hỏng. Hũ chưa mở để nơi mát, tránh nắng, theo hạn ghi trên nhãn; trời nóng thì nên cho vào ngăn mát luôn cho chắc.
Mắm cá ủ lâu và mắm ruốc mặn hơn nên chịu được lâu hơn, nhưng mùi lan trong tủ lạnh rất mạnh. Hãy dặn người nhận đặt hũ trong hộp nhựa có nắp khoá hoặc túi zip trong ngăn mát, để sữa, trái cây, bánh không bị ám mùi. Mắm đã chưng sẵn là đồ đã nấu, cất ngăn mát và dùng trong ít ngày sau khi mở, như đồ ăn thường.
Dấu hiệu nên bỏ: mùi chua gắt khác lạ, lớp mốc, nước nổi bọt nhiều khi không ai đụng tới, vị đắng. Mắm là món lên men nên mùi đặc trưng thì có, nhưng người đã quen ăn sẽ nhận ra ngay khi mùi "khác ngày thường". Với người lớn tuổi mắt kém, hãy dán thêm một mảnh giấy ghi ngày mở nắp lên hũ, để con cháu trong nhà biết khi nào nên dùng hết.
Lời ghi kèm và cách giới thiệu món
Với mắm, lời ghi kèm quan trọng hơn hẳn các món khác, vì nó cho người nhận biết ăn thế nào. Gửi bố mẹ: "Con biếu bố mẹ hũ mắm chua, ăn kèm thịt ba chỉ luộc với rau sống, mở rồi mẹ cất ngăn mát giúp con." Gửi bạn ở xa quê: "Hũ mắm này ở chợ quê mình đó, anh chưng với thịt băm, trứng vịt là ra đúng vị nhà." Gửi người lần đầu ăn: "Đây là mắm trộn đu đủ, vị ngọt chua, chị ăn thử với thịt luộc cuốn bánh tráng, không quen thì chỉ cần một chút thôi."
Khi trao tận tay, nói một câu về mùi: "mở ra mùi hơi mạnh, nhưng ăn kèm thì dịu". Câu ấy giúp người lần đầu nhận không giật mình khi mở nắp. Với người lớn tuổi, ghi chữ to cách ăn và cách cất lên tấm thiệp, vì nhãn trên hũ thường in rất nhỏ.
Lỗi hay gặp: biếu cả cặp hũ to cho nhà ít người, ăn chưa hết một hũ đã quá hạn; đặt hũ mắm chung túi với hộp bánh, mở ra hộp bánh nồng mùi; biếu mắm ruốc sống cho nhà chung cư mà không nghĩ tới chuyện nấu. Một hũ nhỏ đúng loại luôn tốt hơn hai hũ lớn sai người. Nếu chưa chắc, cứ hỏi khéo người nhà của họ trước khi mua.
Câu hỏi thường gặp
Biếu mắm cho người chưa ăn bao giờ thì chọn loại nào?
Nên chọn mắm thái hoặc mắm trộn đu đủ, hoặc mắm chua có vị chua ngọt, mùi dịu và ăn liền được. Biếu một hũ nhỏ kèm lời giới thiệu cách ăn với thịt luộc, rau sống để người nhận dễ làm quen.
Hũ mắm bị phồng nắp có ăn được không?
Hũ còn niêm mà nắp phồng căng, mở ra xì hơi mạnh, mùi chua gắt lạ thường là dấu hiệu lên men quá hoặc hỏng. Không nên ăn và càng không nên biếu. Hãy chọn hũ nắp phẳng, niêm nguyên, không gỉ.
Mắm chua sau khi mở nắp để được bao lâu?
Mắm chua sau khi mở nên cất ngăn mát và dùng trong vài tuần, mỗi lần lấy dùng thìa sạch, khô. Mắm có váng mốc, mùi khác thường hoặc nổi bọt nhiều thì bỏ, không cố ăn.
Làm sao để mắm không làm ám mùi tủ lạnh?
Đặt hũ mắm trong hộp nhựa có nắp khoá hoặc túi zip kín, lau sạch cổ hũ sau mỗi lần dùng. Có thể để thêm một chén than hoạt tính hay vài lát chanh trong tủ để bớt mùi chung.
Phụ nữ có thai có nên ăn mắm chua không?
Mắm chua là đồ lên men ăn sống, chưa qua nấu chín và rất mặn. Phụ nữ có thai nên hỏi bác sĩ trước khi ăn. Nếu biếu cho nhà có người mang thai, có thể chọn mắm đã chưng chín hoặc món quà khác.
Có nên biếu mắm cho đối tác hay người không thân không?
Thường không nên vì khẩu vị với mắm rất khác nhau và mùi dễ gây ngại. Với đối tác, các món mặn dễ dùng như nước mắm truyền thống, tôm khô, mực khô đóng hộp đẹp sẽ an toàn hơn.